Kleszcze a choroba zawodowa i wypadek przy pracy

• Kiedy jest najwięcej kleszczy? Czy kleszcze są w zimie? 
• Co to jest borelioza?
• Co to jest Kleszczowe Zapalenie Mózgu (KZM)?
• Kleszcze a choroba zawodowa i wypadek przy pracy
• Jak ochronić się przed ukłuciem kleszcza?
• Badanie i decyzja właściwego inspektora sanitarnego
• „Rolniku nie daj się kleszczom!” 
• Wypadek przy pracy a ugryzienie przez kleszcza

Kiedy jest najwięcej kleszczy? Czy kleszcze są w zimie? 

Jak podaje Sanepid, generalnie przyjmuje się, że szczyt aktywności rocznej kleszczy przypada na maj-czerwiec i wrzesień-październik. Niemniej jednak, ze względu na stosunkowo ciepłe zimy w ostatnich latach, okres żerowania kleszczy może się wydłużać w zależności od temperatury. W ciągu dnia kleszcze są najbardziej aktywne od pierwszej rosy do południa, a potem od godz. 16:00 do zmroku. W temperaturze poniżej 4 st. C kleszcze zapadają w letarg. Niekorzystne warunki pogodowe przesypiają w ściółce.

Co to jest borelioza?

Kleszcze są niewielkich rozmiarów, ale są bardzo niebezpieczne dla ludzi i zwierząt, ponieważ przenoszą szereg niebezpiecznych chorób. Zakażone kleszcze mogą przenieść na człowieka m.in. boreliozę i kleszczowe zapalenie mózgu. Borelioza - jest to choroba bakteryjna. Charakterystycznym objawem boreliozy jest pierścieniowate zaczerwienienie skóry wokół miejsca ukąszenia przez kleszcza. W późniejszym stadium choroby może pojawić się przewlekłe zmęczenie, gorączka, bóle głowy, bóle mięśniowe, ogólne osłabienie. Ryzyko przeniesienia zakażenia przez kleszcza istotnie rośnie, gdy kleszcz przebywa w skórze co najmniej 36 godzin, dlatego ważne jest szybkie i prawidłowe usunięcie kleszcza. Borelioza jest chorobą na którą nie ma szczepionki, dostępne jest leczenie przyczynowe - antybiotykoterapia trwająca co najmniej 21 dni.

Co to jest Kleszczowe Zapalenie Mózgu (KZM)?

Kleszczowe Zapalenie Mózgu – choroba wirusowa, która w początkowym okresie może zostać nie rozpoznana z powodu mało charakterystycznych objawów. U osób zakażonych z objawami wyróżniamy 2 fazy choroby. Pierwsza faza pojawia się po 7-14 dniach od ukąszenia przez kleszcza i związana jest z występowaniem wirusa we krwi. Objawy które mogą wystąpić w tej fazie to: gorączka, ból głowy, ból mięśni (utrzymują się około tygodnia). Druga faza choroby związana jest z obecnością wirusa w OUN. Objawy to bóle głowy, gorączka, nudności, wymioty, utrata przytomności, zespół zapalenia opon mózgowo – rdzeniowych, zapalenie mózgu. Objawy zwykle ustępują po 2 – 3 tygodniach, ale nawet u 58% chorych przebycie KZM może wiązać się z występowaniem powikłań.

Kleszcze a choroba zawodowa i wypadek przy pracy

Jak podaje PAP: w 2023 r. zostało potwierdzonych 25 244 przypadków boreliozy i 659 przypadków kleszczowego zapalenia mózgu. Choroba bateryjna występuje więc znacznie częściej. W stosunku do 2022 r. – liczba  zachorowań na boreliozę wzrosła o 45,3 procent, na kleszczowe zapalenie mózgu o 47,8 proc.

Wielu pracodawców zadaje sobie pytanie czy powinni zabezpieczyć pracowników przed ryzykiem ukąszenia? Czy ugryzienie kleszcza w czasie pracy i skutki z tym związane mogą być uznane za chorobę zawodową czy wypadek przy pracy? Szczególnie w takich branżach jak: leśnictwo, rolnictwo, turystyka, ale również budownictwo, gastronomia a nawet handel – istnieje ryzyko ukąszenia przez kleszcza.

Jak ochronić się przed ukłuciem kleszcza?

Należy zadbać odpowiednie ubranie – koszulę z długim rękawem, długie spodnie, zakryte buty, nakrycie głowy. Ubranie, szczególnie wyloty rękawów i nogawek oraz odsłonięte fragmenty skóry (z wyjątkiem twarzy) warto spryskać odstraszającym kleszcze preparatem. Kleszcze są ślepe, więc kolor naszej odzieży nie ma dla nich żadnego znaczenia. Kleszcze reagują na zapach potu. Zawsze należy dokładnie obejrzeć swoje ciało zwracając szczególną uwagę na miejsca wyjątkowo podatne na ukąszenie kleszcza: szyja, skóra głowy, pachy, pachwiny, pępek, zgięcia stawowe.

Badanie i decyzja właściwego inspektora sanitarnego

W sytuacji wystąpienia którejś z chorób odkleszczowych, np. boreliozy niezbędne jest uruchomienie działań związanych z podejrzeniem chorób zawodowych. Podejrzenie należy zgłosić do właściwego inspektora sanitarnego, który kieruje pracownika na odpowiednie badania do tzw. jednostki orzeczniczej I. stopnia, czyli np. poradni chorób zawodowych wojewódzkich ośrodków medycyny pracy, gdzie właściwy lekarz orzeka o chorobie zawodowej na podstawie badania i dostarczonej przez pracodawcę dokumentacji zawodowej pracownika. 

- Jeśli pracownik w trakcie pracy zauważy wgryzionego na skórze kleszcza i powiadomi o tym pracodawcę lub współpracownicy zaświadczą, że byli tego świadkiem – to w przypadku wystąpienia choroby odkleszczowej, np. boreliozy lub zapalenia mózgu – pracownik ma ułatwioną drogę do orzeczenia choroby zawodowej. Jeśli choroba wystąpi, ale nie ma mocnego dowodu na to, że ukąszenie nastąpiło podczas pracy, utrudnia to drogę do uzyskania takiego orzeczenia. Jeszcze niespełna dwie dekady temu każdy pracownik lasów państwowych z potwierdzoną boreliozą miał orzekaną chorobę zawodową. Dzisiaj lekarze orzecznicy nie są już tacy przychylni – mówi Ekspert W&W Consulting. 

„Rolniku nie daj się kleszczom!” 

„Rolniku nie daj się kleszczom!” – tak brzmiały dotychczasowe hasła kampanii prewencyjnej KRUS, której celem jest profilaktyka chorób odkleszczowych, obecnie najczęściej odnotowywanych chorób zawodowych rolników. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego na przestrzeni ostatnich 10 lat odnotowała ponaddwukrotny wzrost liczby jednorazowych odszkodowań wypłaconych z tytułu uszczerbku na zdrowiu spowodowanego zakaźną chorobą zawodową, boreliozą. Za rolniczą chorobę zawodową uważa się chorobę, która powstała w związku z pracą w gospodarstwie rolnym, jeżeli choroba ta jest objęta wykazem chorób zawodowych określonych w przepisach wydanych na podstawie Kodeksu pracy.

Wypadek przy pracy a ugryzienie przez kleszcza

W przypadku udokumentowanego ukąszenia przez kleszcza i wystąpienia w jego wyniku nagłej reakcji organizmu – np. przy odkleszczowym zapaleniu mózgu objawy pojawią się już tego samego dnia – pracownik ma szansę na uznanie zdarzenia jako wypadku przy pracy, choć nie jest to mocno ugruntowane w orzecznictwie prawnym. – Jeśli jednak założymy, że pracownik ma „twarde” dowody na atak kleszcza w trakcie pracy i jeśli wystąpi u niego choroba odkleszczowa – wówczas ma prawo ubiegać się o świadczenia z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, realizowanych przez ZUS. W przypadku świadczeń natychmiastowych czy krótkoterminowych może to być zasiłek chorobowy lub wyrównawczy, świadczenie rehabilitacyjne lub jednorazowe odszkodowanie. Jeśli będzie to świadczenie stałe – może to być renta z tytułu niezdolności do pracy lub dodatek pielęgnacyjny. W przypadku skrajnej sytuacji śmierci pracownika w związku z wypadkiem lub chorobą zawodową, również rodzina może otrzymać świadczenia z ZUS, takie jak jednorazowe odszkodowanie czy rentę rodzinną wraz z rentą dla sieroty zupełnej – dodaje Joanna Misiun. Trzeba jednak pamiętać, że muszą zawsze zaistnieć wszystkie przesłanki wypadku przy pracy.