Wakacje podczas zwolnienia lekarskiego L4 - po zmianach w kwietniu to ZUS będzie miał ból głowy z nowymi przepisami

• Koniec epoki ogólnikowego art. 17 w ustawie zasiłkowej - nowy przepis zawiera definicje oparte na dorobku orzeczniczym
• „Aktywność niezgodna z celem zwolnienia" - przesłanka utraty prawa do zasiłku wreszcie z definicją w art. 17 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa
• Zwykłe czynności dnia codziennego - już bez strachu przed kontrolą ZUS pójdziesz po bułki na L4
• A co z tymi wakacjami na L4? Można czy nie? Niektórzy piszą, że tak, ale...
• Praca zarobkowa - też z nową definicją
• Paradoks nowelizacji - czy nowe przepisy utrudnią walkę z "lewymi" zwolnieniami?
• Rezygnacja z przesłanki „przebywania w innym miejscu" - nie musisz być w domu w czasie kontroli ZUS
• Co nowe brzmienie art. 17 ustawy zasiłkowej oznacza w praktyce?
• Podsumowanie artykułu w pytaniach i odpowiedziach (FAQ)

Koniec epoki ogólnikowego art. 17 w ustawie zasiłkowej - nowy przepis zawiera definicje oparte na dorobku orzeczniczym

Obecny art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej posługuje się dwoma przesłankami utraty prawa do zasiłku chorobowego: wykonywaniem pracy zarobkowej oraz wykorzystywaniem zwolnienia od pracy w sposób niezgodny z celem tego zwolnienia. Ubezpieczony wykonujący w okresie orzeczonej niezdolności do pracy pracę zarobkową lub wykorzystujący zwolnienie od pracy w sposób niezgodny z celem tego zwolnienia traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres tego zwolnienia. Problem w tym, że przepisy nie precyzują, czym dokładnie jest praca zarobkowa i aktywność niezgodna z celem zwolnienia. W efekcie Zakład Ubezpieczeń Społecznych i pracodawcy różnie interpretują te pojęcia, a błędna interpretacja grozi utratą zasiłku chorobowego.

Na tym gruncie wyrosło bogate i nierzadko niespójne orzecznictwo. ZUS potrafił odebrać zasiłek chorobowy osobie, która wybrała się do sklepu po zakupy albo pojechała autobusem do apteki. Sądy korygowały te decyzje, ale dopiero po wielomiesięcznych postępowaniach - co dla ubezpieczonych oznaczało stres, koszty i niepewność.

„Aktywność niezgodna z celem zwolnienia" - przesłanka utraty prawa do zasiłku wreszcie z definicją w art. 17 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa

Nowy art. 17 ust. 1b ustawy zasiłkowej stanowi, że aktywnością niezgodną z celem zwolnienia od pracy są wszelkie działania utrudniające lub wydłużające proces leczenia lub rekonwalescencję. Przepis wprowadza jednocześnie dwa wyłączenia: zwykłe czynności dnia codziennego oraz czynności incydentalne, których podjęcia w okresie zwolnienia od pracy wymagają istotne okoliczności.

Zmiana perspektywy jest zasadnicza. Dotychczas ZUS mógł oceniać, czy dana aktywność jest „zgodna z celem zwolnienia" - co dawało mu szerokie pole do interpretacji, niezależnie od tego, czy dana czynność faktycznie szkodziła zdrowiu. Za sprawą nowych przepisów ZUS-owi nie wystarczy już samo ustalenie, że osoba przebywająca na L4 podejmowała jakąkolwiek aktywność - konieczne będzie wykazanie związku między tą aktywnością a negatywnym wpływem na proces leczenia.

Zwykłe czynności dnia codziennego - już bez strachu przed kontrolą ZUS pójdziesz po bułki na L4

Jednym z istotnych elementów nowelizacji jest ustawowe wyłączenie „zwykłych czynności dnia codziennego" spod przesłanki utraty zasiłku. Ustawodawca dopuścił wykonywanie podczas zwolnienia chorobowego „zwykłych czynności dnia codziennego", choć nie definiuje ich katalogu, tłumacząc, że nie sposób ich wszystkich wskazać. Nowelizacja w tym zakresie potwierdza rozwiązania, które od lat funkcjonowały w orzecznictwie sądowym. Różnica polega na tym, że teraz mają rangę ustawową, a nie jedynie wynikają z orzeczeń konkretnych składów sędziowskich.

A co z tymi wakacjami na L4? Można czy nie? Niektórzy piszą, że tak, ale...

I tu dochodzimy do pytania, które elektryzuje opinię publiczną. Pojawiło się już na ten temat nawet kilka tekstów w mediach: "na L4 pojedziesz na wakacje". Skoro po nowelizacji liczy się wyłącznie to, czy aktywność utrudnia lub wydłuża leczenie - to czy wyjazd na wypoczynek podczas L4 jest dopuszczalny?

Prawnicy wskazują, że ta wydawałoby się niewielka zmiana w przepisach będzie miała kolosalne znaczenie. Po zmianach odebranie zasiłku chorobowego ma być trudniejsze, bo dotychczas przepisy dawały duże możliwości interpretacyjne ZUS-owi i prowadziły do nierzadko kontrowersyjnych decyzji, którymi później musiały zajmować się sądy.

Odpowiedź musi być jednak ostrożna. To prawda, że sam wyjazd turystyczny - np. weekendowy pobyt nad morzem - jeśli nie koliduje z leczeniem, nie będzie automatycznie stanowił podstawy do odebrania zasiłku. Z drugiej strony, ta sama aktywność może zostać zakwalifikowana jako niezgodna z celem zwolnienia w zależności od rozpoznania i zaleceń - podróż, alkohol, wysiłek czy stres mogą być argumentowane jako wydłużające rekonwalescencję przy konkretnych jednostkach chorobowych.

I to od odpowiedzi na pytanie z ramki powyżej zależeć będzie, czy możesz sobie zrobić wakacje na Twoim L4, czy nie. W każdym razie - nie będzie to oznaczało automatycznie utraty prawa do zasiłku. Ale po wykazaniu, że utrudniło lub wydłużyło proces leczenia lub rekonwalescencję - już tak.

Praca zarobkowa - też z nową definicją

Nowelizacja porządkuje również pojęcie pracy zarobkowej. Pracą zarobkową, powodującą utratę zasiłku chorobowego, będzie każda czynność mająca charakter zarobkowy, niezależnie od stosunku prawnego będącego podstawą jej wykonania, z wyłączeniem czynności incydentalnych, których podjęcia w okresie zwolnienia od pracy wymagają istotne okoliczności.

Nowe regulacje wprowadzają wyraźne rozróżnienie między faktycznym wykonywaniem pracy a działaniami incydentalnymi - w praktyce oznacza to, że sporadyczne czynności, takie jak odebranie telefonu służbowego czy krótkie odpisanie na wiadomość mailową, nie będą traktowane jako wykonywanie pracy zarobkowej i nie będą powodowały utraty prawa do zasiłku chorobowego.

Ustawodawca zamknął tu także potencjalną furtkę do nadużyć ze strony pracodawców: nowy art. 17 ust. 1a wprost stanowi, że istotną okolicznością uzasadniającą podjęcie czynności incydentalnej nie może być polecenie pracodawcy.

Paradoks nowelizacji - czy nowe przepisy utrudnią walkę z "lewymi" zwolnieniami?

Doprecyzowanie tych przepisów paradoksalnie może utrudnić pozbawianie zasiłku chorobowego osobom, które wzięły zwolnienie lekarskie tylko po to, aby mieć wolne od pracy na inne aktywności. Taki wniosek formułują niektórzy komentatorzy i trudno im odmówić logiki. Jeśli ktoś bierze L4 na fikcyjną chorobę, ale w czasie zwolnienia zachowuje się w sposób, który - patrząc czysto medycznie - nie „utrudnia ani nie wydłuża leczenia", to nowe brzmienie przepisu może być trudniejsze do zastosowania niż dotychczasowa ogólna klauzula.

Może to utrudnić kwestionowanie zasiłku w przypadkach „L4 na nieistniejącą chorobę", gdy nie ma twardych dowodów pracy zarobkowej, zachowania są tylko towarzyskie lub nie wyglądają na medycznie szkodliwe. To realny problem, z którym ZUS i sądy będą się musiały zmierzyć.

Rezygnacja z przesłanki „przebywania w innym miejscu" - nie musisz być w domu w czasie kontroli ZUS

Warto odnotować, że w kilku punktach rozwiązania ustawowe są węższe niż w pierwotnym projekcie - zawężone zostały przesłanki utraty zasiłku chorobowego i zrezygnowano z przesłanki przebywania w innym miejscu niż wskazane jako adres pobytu. Pozostawiono wyłącznie dwie przesłanki: wykonywanie pracy zarobkowej oraz podejmowanie aktywności niezgodnej z celem zwolnienia. To daje również asumpt do interpretacji nowych przepisów, mających pozwalać na wyjazd wypoczynkowy.

Oznacza to, że kontrola ZUS w miejscu zamieszkania, podczas której ubezpieczonego nie zastano, nie przesądza sama w sobie o utracie prawa do zasiłku. ZUS musi wykazać, że ubezpieczony podejmował konkretną aktywność niezgodną z celem zwolnienia albo wykonywał pracę zarobkową.

Co nowe brzmienie art. 17 ustawy zasiłkowej oznacza w praktyce?

Nowelizacja art. 17 ustawy zasiłkowej to nie rewolucja na zasadzie „rób co chcesz na L4". To zmiana polegająca na zastąpieniu nieostrych pojęć bardziej precyzyjnymi definicjami, opartymi na dorobku orzecznictwa Sądu Najwyższego i sądów powszechnych. W opinii wiceministra Sebastiana Gajewskiego, „Zakład Ubezpieczeń Społecznych, badając przesłankę utraty prawa do zasiłku chorobowego, będzie odwoływał się i kierował się utrwalonym orzecznictwem sądów powszechnych i Sądu Najwyższego".

Nowy test brzmi: czy dana aktywność utrudnia lub wydłuża proces leczenia lub rekonwalescencję? Jeśli tak - zasiłek przepada za cały okres zwolnienia. Jeśli nie, a w grę wchodzą zwykłe czynności dnia codziennego lub czynności incydentalne wymuszone istotną okolicznością - ubezpieczony zachowuje prawo do świadczenia.

Dla pracowników to większa przewidywalność. Dla pracodawców i działów kadr - konieczność przeformatowania myślenia o kontrolach L4. Dla ZUS - nowe ramy dowodowe, w których sam fakt „przyłapania" ubezpieczonego poza domem nie wystarczy. Trzeba będzie udowodnić, że konkretna aktywność zaszkodziła leczeniu.

Podsumowanie artykułu w pytaniach i odpowiedziach (FAQ)