Rodzina może sama zdecydować kto opiekuje się mamą, a nie urzędnik. Przełomowy wyrok NSA: państwo nie może narzucać rodzinie wyboru opiekuna

• Rodzina może sama zdecydować kto opiekuje się mamą, a nie urzędnik! Przełomowy wyrok NSA: państwo nie może narzucać rodzinie wyboru opiekuna
• Rodzina może sama zdecydować kto opiekuje się mamą, a nie urzędnik. Przełomowy wyrok NSA: państwo nie może narzucać rodzinie wyboru opiekuna. Solidarność rodzinna czy biurokratyczny przymus?
• Sprawiedliwości stało się zadość. NSA: decyzja co do opieki należy do rodziny, nie do urzędu
• Rodzina może sama zdecydować kto opiekuje się mamą, a nie urzędnik. Przełomowy wyrok NSA: państwo nie może narzucać rodzinie wyboru opiekuna. NAJWAŻNIEJSZY ARGUMENT NSA!
• Co warto wiedzieć: PORADA W SPRAWIE ŚWIADCZENIA PIELĘGNACYJNEGO
• Świadczenie pielęgnacyjne: praktyczne wskazówki. Krok po kroku
• Świadczenie pielęgnacyjne: orzecznictwo. To warto wiedzieć w razie sporu z organem, SKO czy WSA

Wybór osoby, która rezygnuje z pracy, by zaopiekować się niepełnosprawnym rodzicem, to jedna z najtrudniejszych decyzji, przed jakimi staje rodzina. Przez lata urzędnicy próbowali tę decyzję podejmować za obywateli, odmawiając świadczeń, jeśli podopieczny miał więcej dzieci. Dlaczego to urzędnik ma decydować czy rodzicem będzie się opiekowała 20-letnia córka Ania, syn Karol mający już swoją rodzinę, a może mieszkający za granicą 49-letni syn Mikołaj. No paradoks. Naczelny Sąd Administracyjny powiedział jednak „dość”: to rodzina, a nie urząd, decyduje, kto sprawuje opiekę. Chodzi o wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 listopada 2025 r. I OSK 2130/24.

Rodzina może sama zdecydować kto opiekuje się mamą, a nie urzędnik! Przełomowy wyrok NSA: państwo nie może narzucać rodzinie wyboru opiekuna

Wyobraźmy sobie sytuację: jedna z córek rezygnuje z życia zawodowego, by 24 godziny na dobę zajmować się 88-letnią, niepełnosprawną matką. Poświęca swój czas, siły i finanse. Gdy jednak zwraca się do państwa o należne świadczenie pielęgnacyjne, słyszy: „Ma pani jeszcze czworo rodzeństwa. Dlaczego oni nie pomagają? Nie dostanie pani pieniędzy, bo obowiązek opieki powinien rozłożyć się na wszystkich”. Takie podejście organów administracji było dotąd zmorą wielu opiekunów. Najnowszy wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego (NSA) rzuca jednak nowe światło na prawa rodzin i ucina samowolę urzędników. Przecież to rodzina ma prawo decydować kiedy, w jakim zakresie i kto opiekuje się chorym rodzicem - a jeśli składa wniosek o świadczenie z ZUS a przesłanki są spełnione, to sprawa powinna być 0-1. Spełniasz kryteria, dostajesz świadczenie. KONIEC. Urzędnik nie powinien mieć aż tak wielkiej swobody, by wchodzić w buty rodziny i decydować, które z dzieci i w jakim zakresie ma zająć się rodzicem. Dura lex, sed lex, ale nie aż tak!

Rodzina może sama zdecydować kto opiekuje się mamą, a nie urzędnik. Przełomowy wyrok NSA: państwo nie może narzucać rodzinie wyboru opiekuna. Solidarność rodzinna czy biurokratyczny przymus?

Sprawa, która trafiła przed oblicze NSA, zaczęła się od odmowy przyznania świadczenia przez burmistrza, co później podtrzymało Samorządowe Kolegium Odwoławcze (SKO). Argumentacja była prosta, choć dla wielu krzywdząca: skoro niepełnosprawna kobieta ma pięcioro dzieci, to jedna córka nie musi rezygnować z pracy, bo rodzeństwo powinno „podzielić się” opieką.

Sprawa trafiła do sądu, ponieważ rodzina odwołała się od decyzji SKO. No i niestety Wojewódzki Sąd Administracyjny początkowo przyznał rację urzędnikom, twierdząc, że świadczenia z pomocy społecznej mają charakter subsydiarny – czyli państwo pomaga tylko wtedy, gdy rodzina nie daje sobie rady sama. Sędziowie uznali, że każde z dzieci ma „cząstkowy” obowiązek opieki i skarżąca powinna nakłonić rodzeństwo do pomocy, zamiast prosić o pieniądze państwo. No istny paradoks.

Sprawiedliwości stało się zadość. NSA: decyzja co do opieki należy do rodziny, nie do urzędu

Naczelny Sąd Administracyjny spojrzał na sprawę z ludzkiej perspektywy. W swoim orzeczeniu podkreślił, że ustawa o świadczeniach rodzinnych z dnia 28 listopada 2003 r. (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1208), a konkretnie art. 17 ust. 1 ustawy wskazuje, że: świadczenie pielęgnacyjne przysługuje:

1. matce albo ojcu,
2. innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2023 r. poz. 2809 oraz z 2025 r. poz. 897) ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonkom,
3. opiekunowi faktycznemu dziecka,
4. rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego

- jeżeli sprawują opiekę nad osobą w wieku do ukończenia 18. roku życia legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Przepis art. 17 ust. 1 ustawy wcale nie wskazuje, która z osób (a w omawianej sprawie, które z dzieci) ma opiekować się rodzicem, ani nie nakazuje im „dzielenia się” tymi obowiązkami po równo. Sąd jasno wskazał:

• To gestia rodziny: państwo nie ma prawa kwestionować wewnętrznych ustaleń członków rodziny. Jeśli rodzeństwo uzna, że to jedna konkretna osoba najlepiej sprawdzi się w roli opiekuna, urząd musi to uszanować.
• Rzeczywista opieka jest kluczowa: liczy się to, kto faktycznie jest przy chorym, kto podaje leki, pomaga w higienie i jest dyspozycyjny przez całą dobę.
• Brak podstaw do odmowy: Jeśli jedno z dzieci składa wniosek i spełnia warunki, istnienie pozostałego rodzeństwa nie jest żadną przeszkodą do wypłaty świadczenia.

Rodzina może sama zdecydować kto opiekuje się mamą, a nie urzędnik. Przełomowy wyrok NSA: państwo nie może narzucać rodzinie wyboru opiekuna. NAJWAŻNIEJSZY ARGUMENT NSA!

"Jako błędne należało uznać twierdzenie Sądu I instancji, jakoby fakt, że istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji, w stosunku do których brak jest obiektywnych przeszkód w realizacji tego ustawowego obowiązku, powodował brak istnienia związku przyczynowo-skutkowego między niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną.

Skarżąca oraz jej rodzeństwo należą do tej samej, pierwszej grupy osób zobowiązanych alimentacyjnie, a zarazem uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Art. 17 ust. 1 ŚwRodzU nie wskazuje, która z tych osób powinna sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ani nie określa kryteriów wyboru takiej osoby. W tej sytuacji nie należy kwestionować, że decyzja ta powinna zostać w gestii rodziny. Kiedy jedno z uprawnionych w pierwszej kolejności dzieci podopiecznego składa wniosek o przyznanie świadczenia, brak jest podstaw do odmowy tego prawa wyłącznie z uwagi na istnienie innych dzieci osoby wymagającej opieki. Ustawodawca nie przewidział takiego wymogu w stosunku do osób należących do tej samej grupy alimentacyjnej. Wymóg ten dotyczy jedynie osób z różnych grup alimentacyjnych. W pozostałych przypadkach obowiązują ogólne zasady i przesłanki przyznawania świadczenia, w tym rzeczywiste sprawowanie opieki. Gdy zatem jedno z rodzeństwa faktycznie sprawuje pełną opiekę nad rodzicem i z tego tytułu zrezygnowało z pracy bądź nie podejmuje zatrudnienia, ubiegając się o świadczenie pielęgnacyjne, nie można mu odmówić tego prawa z uwagi na istnienie innych dzieci, które również mogłyby wypełniać obowiązek alimentacyjny, ale nie zwróciły się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok NSA z dnia 28 stycznia 2022 r., sygn. akt I OSK 925/21).".

Co warto wiedzieć: PORADA W SPRAWIE ŚWIADCZENIA PIELĘGNACYJNEGO

Kluczowym elementem w starciu z urzędem jest tzw. związek przyczynowo-skutkowy. Opiekun musi udowodnić, że nie pracuje właśnie dlatego, że opieka nad bliskim jest zbyt intensywna, by pogodzić ją z etatem. W opisywanej sprawie NSA uznał, że opieka nad 88-latką, niepełnosprawną w stopniu znacznym – wymagająca ciągłej dyspozycyjności, bez weekendów i świąt – w sposób oczywisty wyklucza podjęcie pracy zarobkowej. Sąd zaznaczył, że nie można wymagać od opiekuna, by pracował „choćby na część etatu”, jeśli stan chorego wymaga obecności niemal w każdej minucie dnia.

Świadczenie pielęgnacyjne: praktyczne wskazówki. Krok po kroku

Ten wyrok to ogromna nadzieja dla tysięcy osób w Polsce. Kończy on z praktyką zrzucania odpowiedzialności na rodzeństwo, które często mieszka daleko, ma własne problemy zdrowotne lub po prostu nie jest w stanie świadczyć opieki w takim wymiarze. Jeśli opiekujesz się rodzicem i jesteś w podobnej sytuacji:

• Masz prawo samodzielnie zdecydować, że to Ty podejmujesz się opieki.
• Urząd nie może zmusić Twojego rodzeństwa do „wymieniania się” z Tobą przy chorym.
• Liczba Twoich braci czy sióstr nie może być jedynym powodem odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Świadczenie pielęgnacyjne: orzecznictwo. To warto wiedzieć w razie sporu z organem, SKO czy WSA

Z omawianą sprawa spójne jest wcześniej wyrażone orzecznictwo:

• Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 sierpnia 2024 r., I OSK 2455/23: Przyczyną odmowy przyznania świadczenia nie może być więc posiadanie przez wnioskodawcę rodzeństwa, na równi obciążonego obowiązkiem alimentacyjnym wobec niepełnosprawnej matki.
• Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 lipca 2024 r., I OSK 1733/23: Badanie spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych odbywać się winno na datę złożenia wniosku o przyznanie świadczenia z kompletnymi dokumentami. Walidacja spełnienia określonych w ww. normie warunków dotyczyć ma bowiem stanu aktualnego i oceny, czy w dacie złożenia wniosku, strona miała realną możliwość pogodzenia aktywności zawodowej z zakresem i czasem, koniecznym dla prawidłowego, zgodnego z potrzebami i uwzględniającego godność osoby niepełnosprawnej, sprawowaniem opieki. Podkreślić w tym miejscu należy, że ww. norma nie wymaga, by strona zrezygnowała z pracy zarobkowej, a wystarczającym jest, by nie miała realnej możliwości jej podjęcia z uwagi na opiekę nad osobą niepełnosprawną.
• Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 sierpnia 2024 r., I OSK 2242/23: Przepis art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych nie zakreśla żadnych ram czasowych co do wykazania rezygnacji z zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki, warunkiem jest jednak, by stan ten w odniesieniu do tego samego niepełnosprawnego i jego opiekuna trwał. Jest to świadczenie przyznawane na wniosek i to od wnioskodawcy zależy, czy i w jakim czasie - po wystąpieniu przesłanek do przyznania świadczenia - wystąpi on o to świadczenie. Dlatego nie ma podstaw do kwestionowania prawa strony do wyboru momentu, w którym chce wystąpić z wnioskiem o przyznanie przedmiotowego świadczenia. Istotne jest, czy w dniu złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego strona spełnia ustawowe przesłanki do jego przyznania.

Źródło: Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 listopada 2025 r. I OSK 2130/24