REKLAMA

REKLAMA

Kategorie
Zaloguj się

Zarejestruj się

Proszę podać poprawny adres e-mail Hasło musi zawierać min. 3 znaki i max. 12 znaków
* - pole obowiązkowe
Przypomnij hasło
Witaj
Usuń konto
Aktualizacja danych
  Informacja
Twoje dane będą wykorzystywane do certyfikatów.

Uczenie się, sprawczość, kontrola

Uczenie się, sprawczość, kontrola
Uczenie się, sprawczość, kontrola
Shutterstock

REKLAMA

REKLAMA

Wytłumaczalność, która jest nieodłączną częścią ram przyczynowych, pozwala nam na coś więcej niż generalizowanie – pomaga nam w procesie uczenia się.

To szczególna cecha i stosunkowo nowe odkrycie. W normalnych warunkach uczymy się wtedy, kiedy przyjmujemy informacje: kiedy nauczyciel prowadzi lekcję, książka coś opisuje, praktykant przy czymś majstruje. Jednak w przypadku wyjaśniania przyczynowego osoba, która przekazuje informację, która udziela wyjaśnień, również się uczy. To spostrzeżenie zawdzięczamy działalności naukowej Tanii Lombrozo, profesorki psychologii na Uniwersytecie Princeton, wschodzącej gwieździe dziedziny, która dała początek nowej teorii wyjaśniania.

REKLAMA

REKLAMA

Jeszcze jako studentka Lombrozo zauważyła, że koncepcja wyjaśniania pojawiała się we wszystkich dziedzinach, którymi się interesowała – od psychologii przez socjologię do filozofii. Choć może to wydawać się oczywiste, okazuje się, że najbardziej fundamentalne pytania dotyczące tego, czym jest wyjaśnianie, nie doczekały się głębokiego, naukowego namysłu. Na przykład dlaczego dążymy do wyjaśnienia pewnych rzeczy, a innych – nie. Jak to się dzieje, że wyjaśnienia prowadzą nas do osiągnięcia celu, a jak – że prowadzą nas na manowce. Prace Lombrozo są cennym uzupełnieniem naszej wiedzy na temat wyjaśniania, zarówno w obszarze psychologii, jak i filozofii.

Dobrym przykładem są badania Lombrozo nad „uczeniem się przez wyjaśnianie”. Polegały one na tym, że poprosiła dorosłe osoby o uważne przyjrzenie się ilustracjom przedstawiającym dwa rodzaje robotów pochodzących z obcej planety – glorpy i drenty. Różniły się one kolorem, kształtem korpusu, kształtem stopy. Uczestnikom badań nie powiedziano jednak o tym, że istnieją różne odmiany. Połowa osób została poproszona o opisanie, a druga połowa o wyjaśnienie charakterystycznych cech glorpów i drentów. Roboty były urocze. Ich kolor i kształt korpusu nie decydowały jednak o przynależności do danej kategorii – przesądzał o tym kształt stopy.

Wyniki? Ci uczestnicy, których poproszono o wyjaśnienie, w jaki sposób klasyfikowali roboty, radzili sobie zdecydowanie lepiej niż ci, którzy tylko je opisywali, bo nie kazano im wyjaśniać czegokolwiek. Lombrozo przeprowadziła wiele eksperymentów, za każdym razem uzyskując podobne wyniki. Badała nawet małe dzieci i okazało się, że one również lepiej radzą sobie z wykonaniem zadania, kiedy wymaga się od nich wnioskowania przyczynowego, czyli wtedy, kiedy są proszone o wyjaśnienie czegoś.

REKLAMA

W kontekście ramowania oznacza to, że ludzie, którzy objaśniają świat, korzystając z ram przyczynowych, dowiadują się o tym świecie więcej, a ich spostrzeżenia są głębsze i cechują się większą precyzją. Wyjaśnianie świata innym osobom prowadzi do tego, że sami zaczynamy go lepiej rozumieć. Wnioski z tego płynące można bezpośrednio stosować w edukacji i wychowaniu dzieci – starajmy się o to, żeby dzieci wyjaśniały tok swojego rozumowania, a nie tylko udzielały odpowiedzi. W grę może wchodzić również ewolucyjna przewaga. Dzięki temu, że wyjaśniamy, zwiększamy swoje szanse, żeby uczyć się więcej i szybciej niż ci, którym na tym nie zależy.

Dalszy ciąg materiału pod wideo

Korzyści wykraczają poza wyimaginowany świat glorpów i drentów. Od naszych najwcześniejszych dni tworzyliśmy kategorie porządkujące, odwzorowując postaci bogów w gwiazdach i ustanawiając systematykę organizmów na Ziemi. Dzieci poświęcają wiele godzin na sortowanie i ponowne układanie zabawkowych samochodów, klocków lego i słodyczy, które dostały w czasie Halloween (dopóki nie zjedzą ich rodzice, wykorzystując to, że dzieci już zasnęły). Procesy kategoryzowania i reklasyfikowania opierają się na naszej zdolności do abstrahowania i generalizowania.

Jeśli nie potrafilibyśmy myśleć abstrakcyjnie, to każda sytuacja, w której byśmy się znaleźli, wydawałaby się nam całkowicie nowa i nieznana. Nie poznalibyśmy też dzięki niej żadnych zasad ogólnych, którymi moglibyśmy się kierować w przyszłości.

Wytłumaczalność oparta na ramach przyczynowych ma jednak znacznie dalej idące konsekwencje niż samo zaprowadzanie porządku w świecie. Jest ona podstawą ludzkiej sprawczości, odpowiedzialności i kontroli.

Koncepcja sprawczości zakłada, że ludzie mają możliwości wyboru i są w stanie czynić z nich użytek. W naszym świecie jesteśmy podmiotami, a nie przedmiotami. Mamy zdolność do podejmowania działań. Warunkiem niezbędnym naszej sprawczości jest umiejętność ramowania przyczynowego. Nie chcemy przez to powiedzieć, że wolna wola istnieje w sposób obiektywny ani że na ludzkie wybory nie mają wpływu struktury społeczne. Jednak tylko wtedy, kiedy widzimy konsekwencje naszych działań – tylko wówczas, kiedy będziemy mogli przewidzieć, w jaki sposób nasze decyzje przesądzą o przyszłości – będziemy w stanie dokonywać wyborów.

Badania pokazują, że pojęcia przyczynowości i sprawczości są bardzo blisko powiązane. W latach 80. XX wieku Koichi Ono, profesor psychologii z Uniwersytetu Komazawa w Tokio, prezentował maszynę wyposażoną w dużą liczbę dźwigni, które można było ustawiać na różne sposoby. Eksperyment polegał na tym, że uczestnicy mieli otrzymać nagrodę, nie zdawali sobie jednak sprawy z tego, że decydował o tym przypadek. Obmyślali zatem skomplikowane wyjaśnienia, chcąc zrozumieć, jak ich działania przyczyniają się do otrzymania nagrody, po czym powtarzali te zachowania w nadziei, że ponownie zostaną nagrodzeni. Przeprowadzone badania pokazują w sposób niebudzący wątpliwości, że ludzie mają nie tylko silną potrzebę wyjaśniania wszystkiego w kategoriach przyczynowości, lecz także, że rozumienie związków przyczynowo-skutkowych jest bezpośrednio powiązane z poczuciem sprawczości i podejmowanymi działaniami.

Ramy dają nam poczucie sprawczości, a równocześnie obarczają nas odpowiedzialnością. Ponieważ to my wybieramy działania, do których przystąpimy, i my podejmujemy decyzje, to my zostaniemy uznani za winnych. Możliwość dokonywania wyborów jest nierozerwalnie związana z koniecznością rozliczenia się z naszych działań. Jeśli zostaniemy zmuszeni do dania pieniędzy komuś, kto celuje do nas z broni palnej, nie będzie w tym naszej winy, jeżeli jednak to my obrabujemy bank – będziemy winni. Kiedy przejdziemy przez ulicę lunatykując, nie zostaniemy ukarani, jeśli jednak rozmyślnie potrącimy pieszego – z pewnością nie unikniemy kary. Odpowiedzialność to odwrotna strona sprawczości, nieodłączny element dokonywania wyborów.

Sprawczość i odpowiedzialność nie istnieją jednak w próżni. Jeśli ktoś może wpłynąć na decyzję, którą podejmuje inna osoba, oznacza to, że może sprawować kontrolę w zakresie szerszym niż on sam. Na pierwszy rzut oka może się to wydawać niezgodne z naszymi przeświadczeniami, ale uznanie, że ludzie mają pewne poczucie sprawczości (i wiążące się z nim poczucie odpowiedzialności), jest kluczowym warunkiem wstępnym pozwalającym na sprawowanie nad nimi kontroli. W niektórych państwach istnieją nudge units – wyspecjalizowane zespoły eksperckie, których zadaniem jest wpływanie na ludzkie zachowanie, na przykład nakłanianie do oszczędzania energii elektrycznej w taki sposób, że pokazuje się odbiorcom, ile jej zużywają w porównaniu z sąsiadami. Dlatego że mamy zarówno poczucie sprawczości, jak i odpowiedzialności, inne osoby mogą na nas wywierać pewien wpływ. Gdyby ludzie nie mieli sprawczości, próby kształtowania poglądów innych osób byłyby całkowicie pozbawione sensu.

Struktury społeczne kształtują indywidualne poczucie sprawczości i równocześnie są one (jako twory ludzkie) kształtowane przez tę sprawczość. Z tego wynika, że ramy, którymi się posługujemy, wywierają wpływ na struktury społeczne, w orbicie których się znajdujemy. Wyjaśnia to dlaczego ramy mają tak ogromne znaczenie dla sposobu, w jaki rozumiemy nie tylko świat, ale i samych siebie.

Niniejszy artykuł stanowi fragment książki „ Myślenie kontekstowe. Największa przewaga ludzi nad sztuczną inteligencją”; Autorzy: Kenneth Cukier, Viktor Mayer-Schönberger, Francis de Véricourt

Źródło zewnętrzne

Źródło: Źródło zewnętrzne

Oceń jakość naszego artykułu

Dziękujemy za Twoją ocenę!

Twoja opinia jest dla nas bardzo ważna

Powiedz nam, jak możemy poprawić artykuł.
Zaznacz określenie, które dotyczy przeczytanej treści:
Autopromocja

REKLAMA

QR Code
Uprawnienia rodzicielskie - QUIZ
certificate
Jak zdobyć Certyfikat:
  • Czytaj artykuły
  • Rozwiązuj testy
  • Zdobądź certyfikat
1/10
Ile tygodni urlopu macierzyńskiego można maksymalnie wykorzystać jeszcze przed porodem?
nie ma takiej możliwości
3
6
9 - tylko jeśli pracodawca wyrazi na to zgodę
Następne

REKLAMA

Kadry
Do 16 listopada 2026 r. na kontach w PPK pojawi się wpłata powitalna od państwa. W jeden miesiąc do programu dołączyło ponad 53 tys. osób

Popularność oszczędzania w PPK rośnie. Tylko w jeden miesiąc, w październiku, do programu dołączyło ponad 53 tys. osób. Do dnia 16 listopada 2026 r. na kontach pojawi się wpłata powitalna w wysokości 250 zł.

Muszę odebrać dziecko z przedszkola lub ze szkoły - czy pracodawca to rozumie? Ponad 6,5 mln pracowników w Polsce opiekuje się dziećmi do 15. roku życia

Muszę odebrać dziecko z przedszkola lub ze szkoły - czy pracodawca rozumie rodziców? Z danych GUS wynika, że ponad 6,5 mln pracowników w Polsce opiekuje się dziećmi do 15. roku życia, a nagłe sytuacje wymagające obecności mamy lub taty to konieczność przerwania pracy, nawet najbardziej wymagających projektów.

Ważna granica 6 miesięcy zatrudnienia pracownika tymczasowego. Wówczas pracodawca musi umożliwić wykorzystanie urlopu, także na żądanie

Zasady udzielania urlopu wypoczynkowego pracownika tymczasowego są odmienne od generalnych reguł prawa pracy. Ważna jest tutaj granica 6 miesięcy zatrudnienia. Od tego momentu pracodawca musi umożliwić wykorzystanie urlopu, także 4 dni na żądanie pracownika. Co pracodawca powinien ustalić z agencją pracy tymczasowej? Kto udziela dni wolnych, a kto wypłaca ekwiwalent?

Zanim przyjdzie PIP. Kim jest społeczny inspektor pracy i jakie ma uprawnienia?

Społeczna inspekcja pracy kontroluje przestrzeganie całego prawa pracy, ze szczególnym uwzględnieniem przepisów bhp. Choć podlega zakładowym organizacjom związkowym, a nie pracodawcy, to dzięki stałej obecności w zakładzie społeczny inspektor pracy może wykryć zagrożenia i uchybienia, zanim zrobi to inspektor PIP. Wyjaśniamy, jakie uprawnienia ma społeczna inspekcja pracy (SIP), czym różni się od Państwowej Inspekcji Pracy i czego pracodawca może od niej oczekiwać.

REKLAMA

Karty żywieniowe do 450 zł miesięcznie bez składek ZUS. Jakie warunki musi spełnić pracodawca?

Karty żywieniowe do 450 zł miesięcznie na każdego pracownika bez składek ZUS. Kiedy i jakie posiłki dla pracowników zwolnione są ze składek ZUS? Jakie warunki musi spełnić pracodawca? Przedstawione zagadnienie i interpretacje ZUS w tym zakresie tłumaczy ekspert Marcin Stanecki.

„Tak się nie pracuje!” - rusza kampania i badanie absurdów w pracy oczami pracowników

Procedury, które zamiast pomagać komplikują pracę. Spotkania, na których nikt niczego nie ustala. Wielopoziomowe akceptacje prostych decyzji. Odpowiedzialność bez realnego wpływu na rozwiązania. Takie sytuacje mogą wydawać się pojedynczymi problemami, ale w wielu organizacjach stają się codziennością. - Chcę sprawdzić, jak te absurdy wyglądają z perspektywy pracowników, dlaczego wciąż się utrzymują i jakie mają konsekwencje. Z zebranych doświadczeń powstanie Polska Mapa Absurdów w Pracy 2026, czyli raport prezentujący 10 najczęściej wskazywanych zjawisk oraz rekomendacje, czym zastąpić nieskuteczne praktyki”- mówi Magda Maroń, ekspertka HR oraz współczesnej kultury pracy, pomysłodawczyni kampanii.

Tydzień pracy tylko do czwartku czy 26 dni dodatkowego urlopu – jak rząd skróci czas pracy w kodeksie pracy

Jeszcze sześć tygodni potrwa firmowany przez ministerstwo pracy pilotaż skróconego czasu pracy. 78 pracodawców i około 5 tys. pracowników testuje skrócenie czasu pracy, umownie określane jako czterodniowy tydzień pracy. Czy przesądzi on, że wkrótce wszystkie piątki będą wolne od pracy tak jak dziś wolne są wszystkie soboty – mamy pracować krócej, ale za te same pieniądze.

Czy ignorowanie pracownika podczas spotkań, przerywanie mu i uciszanie może stanowić mobbing?

W związku ze zmianami Kodeksu pracy, które weszły w życie 5 listopada 2026 r. powstaje wiele pytań o nową definicję mobbingu. Czy mieści się w niej ignorowanie pracownika podczas spotkań, przerywanie mu i uciszanie?

REKLAMA

Godziwe i wypłacane na czas wynagrodzenie warunkiem sine qua non dla osób po 45. roku życia

Pokolenie X to osoby między 45 a 59 rokiem życia, zwane także generacją sandwich. To pracownicy, którzy muszą łączyć pracę z opieką nad dorastającymi dziećmi i starzejącymi się rodzicami. Czego oczekują od pracy? Work-life balance jest dla nich mniej ważny. Są w momencie życia, kiedy godziwe i wypłacane na czas wynagrodzenie staje się warunkiem sine qua non.

Pracownicy pokolenia Z w zdecydowanej większości myślą o zmianie pracy przez napięcia międzypokoleniowe. Z czego wynikają konflikty?

Aż 71% pracowników pokolenia Z myślało o zmianie pracy przez napięcia międzypokoleniowe w miejscu zatrudnienia. To coraz liczniejsza grupa na rynku pracy i warto przeciwdziałać odpływowi talentów. W tym celu należy zbadać, z czego wynikają konflikty. Jak pracodawca może poprawić współpracę międzypokoleniową w firmie?

Zapisz się na newsletter
Kodeks pracy, urlopy, wynagrodzenia, świadczenia pracownicze. Bądź na bieżąco ze zmianami z zakresu prawa pracy. Zapisz się na nasz newsletter.
Zaznacz wymagane zgody
loading
Zapisując się na newsletter wyrażasz zgodę na otrzymywanie treści reklam również podmiotów trzecich
Administratorem danych osobowych jest INFOR PL S.A. Dane są przetwarzane w celu wysyłki newslettera. Po więcej informacji kliknij tutaj.
success

Potwierdź zapis

Sprawdź maila, żeby potwierdzić swój zapis na newsletter. Jeśli nie widzisz wiadomości, sprawdź folder SPAM w swojej skrzynce.

failure

Coś poszło nie tak

REKLAMA