Prewencyjna kontrola trzeźwości pracowników. Jak przeprowadzić?

• Prewencyjna kontrola trzeźwości pracowników przez pracodawcę
• Skutki przeprowadzenia kontroli
• Kontrola pracowników na obecność środków działających podobnie do alkoholu
• Dokumentowanie kontroli i przetwarzanie informacji przez pracodawcę
• Kontrola osób niebędących pracownikami

Prewencyjna kontrola trzeźwości pracowników przez pracodawcę

Od 21 lutego 2023 r. przepisy Kodeksu pracy umożliwiają pracodawcom przeprowadzenie prewencyjnej kontroli pracowników na obecność w ich organizmach:

• alkoholu,
• środków działających podobnie do alkoholu.

Powyższą nowelizację wprowadziła ustawa o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw.

Przed 21 lutego 2023 r. kontrola trzeźwości pracownika była możliwa w sytuacji, gdy zachodziło uzasadnione podejrzenie, że stawił się on do pracy w stanie po użyciu alkoholu albo spożywał alkohol w czasie pracy. Kontrolę przeprowadzał uprawniony do tego organ powołany do ochrony porządku publicznego, czyli policja. Nowe przepisy umożliwiają pracodawcy samodzielne przeprowadzenie kontroli trzeźwości, jeśli jest to niezbędne do zapewnienia ochrony życia i zdrowia pracowników lub innych osób albo ochrony mienia.

Pracodawca, aby wprowadzić prewencyjne kontrole trzeźwości, powinien spełnić określone wymogi. Przede wszystkim niezbędne jest ustalenie wprowadzenia kontroli trzeźwości w:

• układzie zbiorowym pracy lub
• regulaminie pracy albo
• obwieszczeniu (jeżeli pracodawca nie jest objęty układem zbiorowym pracy lub nie jest obowiązany do ustalenia regulaminu pracy).

Ponadto w tych aktach wewnątrzzakładowych należy określić grupę lub grupy pracowników objętych kontrolą. Niezbędne jest także określenie sposobu przeprowadzania kontroli trzeźwości, w tym rodzaju urządzenia wykorzystywanego do kontroli oraz czas i częstotliwość jej przeprowadzania.

Pracodawca informuje też pracowników o wprowadzeniu kontroli trzeźwości - należy to zrobić w sposób przyjęty u danego pracodawcy nie później niż 2 tygodnie przed rozpoczęciem jej przeprowadzania. Także w razie zatrudnienia pracownika objętego kontrolą, przed dopuszczeniem go do pracy pracodawca informuje go o zasadach przeprowadzania kontroli trzeźwości.

Kontrola trzeźwości przeprowadzana przez pracodawcę obejmuje badanie przy użyciu metod niewymagających badania laboratoryjnego za pomocą urządzenia posiadającego ważny dokument potwierdzający jego kalibrację lub wzorcowanie.

Kontrola trzeźwości polega na stwierdzeniu:

• braku obecności alkoholu w organizmie pracownika,
• obecności alkoholu wskazującej na stan po użyciu alkoholu albo stan nietrzeźwości. Przypomnijmy, że stan po użyciu alkoholu zachodzi, gdy zawartość alkoholu w organizmie wynosi lub prowadzi do stężenia we krwi od 0,2‰ do 0,5‰ alkoholu albo obecności w wydychanym powietrzu od 0,1 mg do 0,25 mg alkoholu w 1 dm³. Natomiast stan nietrzeźwości zachodzi, gdy zawartość alkoholu w organizmie wynosi lub prowadzi do stężenia we krwi powyżej 0,5‰ alkoholu albo obecności w wydychanym powietrzu powyżej 0,25 mg alkoholu w 1 dm³.

Skutki przeprowadzenia kontroli

W sytuacji gdy zawartość alkoholu nie osiąga lub nie prowadzi do osiągnięcia wartości właściwych dla stanu po użyciu alkoholu, należy uznać, że stwierdzono brak obecności alkoholu w organizmie pracownika.

Jeżeli jednak kontrola trzeźwości wykaże, że pracownik znajduje się w stanie po użyciu alkoholu albo w stanie nietrzeźwości (lub zachodzi uzasadnione podejrzenie, że pracownik stawił się do pracy w stanie po użyciu alkoholu albo w stanie nietrzeźwości lub spożywał alkohol w czasie pracy), wówczas pracodawca nie może dopuścić pracownika do pracy. Za czas niedopuszczenia do pracy pracownikowi nie przysługuje wynagrodzenie. Informację o podstawie niedopuszczenia do pracy pracodawca przekazuje do wiadomości pracownika.

Na żądanie pracodawcy lub pracownika niedopuszczonego do pracy badanie stanu trzeźwości pracownika przeprowadza policja. Co do zasady badanie stanu trzeźwości pracownika przeprowadzane jest przy użyciu metod niewymagających badania laboratoryjnego. Jednakże policja może zlecić przeprowadzenie badania krwi, jeżeli np.:

• nie ma możliwości przeprowadzenia badania metodą niewymagającą badania laboratoryjnego,
• pracownik niedopuszczony do pracy odmawia poddania się badaniu metodą niewymagającą badania laboratoryjnego,
• pracownik niedopuszczony do pracy żąda przeprowadzenia badania krwi pomimo przeprowadzenia badania metodą niewymagającą badania laboratoryjnego.

Jeżeli wynik badania nie wskazuje na stan po użyciu alkoholu albo stan nietrzeźwości pracownika, okres niedopuszczenia pracownika do pracy jest okresem usprawiedliwionej nieobecności w pracy, za który pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia.

Kontrola pracowników na obecność środków działających podobnie do alkoholu

Pracodawca może także wprowadzić kontrolę pracowników na obecność w ich organizmach środków działających podobnie do alkoholu (potocznie zwanych narkotykami lub środkami odurzającymi). Kontrola może być wprowadzona, jeżeli jest to niezbędne do zapewnienia ochrony życia i zdrowia pracowników lub innych osób lub ochrony mienia. Do prowadzenia takich kontroli stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące kontroli trzeźwości.

Także w tym przypadku pracownik nie jest dopuszczany do pracy, jeżeli kontrola wykaże obecność narkotyku w jego organizmie albo zachodzi uzasadnione podejrzenie, że pracownik stawił się do pracy w stanie po użyciu takiego środka lub zażywał go w czasie pracy.

Na żądanie pracodawcy lub pracownika niedopuszczonego do pracy policja przeprowadza badanie pracownika przy użyciu metod niewymagających badania laboratoryjnego lub zleca przeprowadzenie badania krwi lub moczu.

Dokumentowanie kontroli i przetwarzanie informacji przez pracodawcę

Z przeprowadzonej kontroli pracodawca przetwarza informacje o dacie, godzinie i minucie badania oraz jego wyniku wskazującym na stan po użyciu alkoholu albo stan nietrzeźwości (lub wskazującym na obecność w organizmie pracownika środka działającego podobnie do alkoholu). Przetwarzanie tych informacji jest dopuszczalne wyłącznie w przypadku, gdy jest to niezbędne do zapewnienia ochrony życia i zdrowia pracowników lub innych osób lub ochrony mienia dóbr. Informacje te należy przechowywać w aktach osobowych pracownika przez okres nieprzekraczający 1 roku od dnia ich zebrania.

Wyjątkiem od tej zasady jest sytuacja, gdy informacje z przeprowadzonej kontroli stanowią dowód w postępowaniu prowadzonym na podstawie prawa (np. w dochodzeniu przez pracownika roszczeń na drodze sądowej). Jeżeli pracodawca jest stroną tego postępowania lub powziął wiadomość o wytoczeniu powództwa lub wszczęciu postępowania, okres przechowywania informacji ulega przedłużeniu do czasu prawomocnego zakończenia postępowania.

W razie zastosowania kary upomnienia, kary nagany lub kary pieniężnej pracodawca przechowuje informacje z przeprowadzonej kontroli w aktach osobowych pracownika do czasu uznania kary za niebyłą. Zwykle następuje to po roku nienagannej pracy.

Po upływie powyższych okresów przechowywania informacje dotyczące kontroli podlegają usunięciu z akt osobowych pracownika.

Kontrola osób niebędących pracownikami

Przeprowadzenie prewencyjnej kontroli jest możliwe nie tylko w stosunku do pracowników. Mianowicie przedsiębiorca niebędący pracodawcą organizujący pracę wykonywaną przez:

• osoby fizyczne na innej podstawie niż stosunek pracy albo
• osoby fizyczne prowadzące na własny rachunek działalność gospodarczą

może przeprowadzać kontrolę trzeźwości tych osób oraz kontrolę na obecność w ich organizmach środków działających podobnie do alkoholu.

Tomasz Kowalski

prawnik, redaktor "MONITORA księgowego", specjalista w zakresie prawa pracy

W kolejnym artykule w ramach akcji „Zmiany w Kodeksie pracy” piszemy o procedurze wprowadzania pracy zdalnej