Należności z tytułu składek osoby będącej jednocześnie płatnikiem i ubezpieczonym

Poszczególne należności z tytułu składek nie tworzą nowego, odrębnego bytu w postaci jednej należności z tytułu składek. Pojęcie należności obejmuje zatem różnego rodzaju świadczenia o odrębnym charakterze i statusie, które – ze względów redakcyjno-legislacyjnych – określono wspólnym mianem „należności z tytułu składek”.
Stan faktyczny:
Decyzją ZUS odmówił umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne Waldemara P., na którą składały się należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne na koncie indywidualnym obejmujące należność główną, odsetki, dodatkową opłatę oraz należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne na koncie pracowniczym, obejmujące należność główną, odsetki oraz dodatkową opłatę.

Wyrokiem sąd okręgowy oddalił odwołanie ubezpieczonego od decyzji organu rentowego i wniosek o zawarcie układu ratalnego przekazał organowi rentowemu do rozpoznania. Ubezpieczony wniósł apelację od przedmiotowego wyroku. Wyrokiem sąd apelacyjny częściowo uwzględnił apelację i zmienił zaskarżony wyrok oraz poprzedzającą go decyzję organu rentowego w ten sposób, iż zwolnił ubezpieczonego od zapłaty opłat dodatkowych oraz umorzył należności z tytułu odsetek od zaległych składek na ubezpieczenia społeczne na koncie indywidualnym, a w pozostałym zakresie apelację oddalił.

Skargę kasacyjną od wyroku sądu apelacyjnego wniósł organ rentowy, zarzucając naruszenie art. 28 ust. 1 w zw. z art. 28 ust. 4 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 z późn.zm., dalej zwanej ustawą o s.u.s.).

Stanowisko SN:
Zgodnie z art. 24 ust. 2 ustawy o s.u.s., pojęcie „należności z tytułu składek” obejmuje następujące należności: składki, odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia oraz dodatkową opłatę. Ustawodawca posłużył się terminem „należności”, a nie „należność”, co oznacza, iż wszystkie wymienione powyżej elementy są należnościami z tytułu składek. Zgodnie z art. 24 ust. 4 ustawy, należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne.

Nie ulega zaś wątpliwości, iż poszczególne należności uznawane za należności z tytułu składek stają się wymagalne w różnym terminie i w konsekwencji mogą przedawnić się w różnym terminie. Zgodnie z art. 28 ust. 4 ustawy, umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty. Z przepisu tego wynika, iż umorzenie składki powoduje automatycznie umorzenie innych, wskazanych w treści art. 28 ust. 4 ustawy, należności wchodzących w skład pojęcia „należności z tytułu składki”. Jednocześnie umorzenie składki nie powoduje automatycznie umorzenia kosztów egzekucyjnych i kosztów upomnienia.

Zdaniem Sądu Najwyższego, pojęcie „należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia” z art. 28 ust. 3a ustawy należy – z punktu widzenia zakresu przedmiotowego – uznać za tożsame z pojęciem „należności z tytułu składek” z art. 24 ust. 2 ustawy. Przepis ten wprowadza jedynie szczególną regulację w zakresie umarzania należności z tytułu składek opłacanych przez podmioty będące jednocześnie płatnikiem i ubezpieczonym.

Nie wprowadza jednak odrębnej definicji pojęcia „należności z tytułu składek”. Sąd Najwyższy podkreślił, iż przepis art. 28 ust. 1 ustawy pozwala na umarzanie „należności z tytułu składek” w całości lub w części. Przyjmując wskazaną powyżej interpretację pojęcia należności z tytułu składek, należy uznać, iż każda z tych należności może być umorzona w całości lub w części.

Odmienna interpretacja art. 28 ust. 1 ustawy byłaby dopuszczalna tylko wówczas, gdyby przyjąć, iż pojęcie „należności z tytułu składek” zdefiniowane w art. 24 ust. 2 ustawy obejmuje zawsze kilka składników. Wówczas art. 28 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych należałoby rozumieć w taki sposób, że pozwala o­n na umorzenie wyłącznie wszystkich należności składających się na pojęcie należności z tytułu składek w całości lub w części. Umorzeniu podlegałaby wówczas „należność z tytułu składek” traktowana jako całość, a nie jej poszczególne elementy.

Przedstawiona powyżej interpretacja pojęcia należności z tytułu składek oraz ocena dopuszczalności umorzenia niektórych należności znajduje potwierdzenie w przepisach ustawy z 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (j.t. Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 z późn.zm., dalej jako o.p.). Przepisy ordynacji podatkowej posługują się terminem zaległości podatkowej. Pojęcie zaległości podatkowej obejmuje podatek, ratę podatku lub zaliczkę, które nie zostały zapłacone w terminie (art. 51 o.p.).

Instytucją odrębną od zaległości podatkowej są odsetki za zwłokę oraz opłata prolongacyjna (odpowiednik dodatkowej opłaty). Wynika to z art. 67a § 1 pkt 3 o.p., zgodnie z którym organ podatkowy może umorzyć w całości lub w części zaległości podatkowe, odsetki za zwłokę lub opłatę prolongacyjną. Z przepisu tego wynika, iż organ podatkowy może umorzyć samą zaległość podatkową, odsetki za zwłokę od zaległości lub opłatę prolongacyjną. Organ podatkowy ma zatem możliwość wyboru, czy umorzy wszystkie wymienione powyżej należności, czy tylko niektóre.

Zasadę wynikającą z wykładni językowej art. 67a § 1 pkt 3 o.p. modyfikuje art. 67a § 2 o.p., zgodnie z którym umorzenie zaległości podatkowej powoduje również umorzenie odsetek za zwłokę w całości lub w takiej części, w jakiej została umorzona zaległość podatkowa.

Zdaniem Sądu Najwyższego, umorzeniu niektórych należności z tytułu składek nie sprzeciwia się art. 28 ust. 4 ustawy o s.u.s. Przepis ten rozstrzyga jedynie, iż w przypadku umorzenia należności z tytułu składki bezprzedmiotowe jest dochodzenie należności z tytułu odsetek za zwłokę oraz dodatkowej opłaty. Składka ma bowiem – w obecnym systemie ubezpieczeń społecznych – podstawowe znaczenie. Artykuł 28 ust. 4 ustawy o s.u.s. nie wyłącza jednak zastosowania art. 28 ust. 1 ustawy, który wyraźnie dopuszcza możliwość umarzania poszczególnych należności z tytułu składek w całości lub w części.

Wyrok Sądu Najwyższego z 7 kwietnia 2006 r., sygn. akt I UK 240/05