Stało się, Prezydent podpisał i od grudnia 2025 r. ustawa w mocy. Uprawnienia jakich nigdy nie było dla osób wykonujących pracę zarobkową (samozatrudnionych, zleceniobiorców i innych cywilnoprawnych form zatrudnienia)

• Stało się: od 13 grudnia 2025 r. ustawa w mocy i uprawnienia - jakich nigdy nie było dla osób wykonujących pracę zarobkową (na zleceniu i innych cywilnoprawnych formach)
• Kim jest osoba wykonująca pracę zarobkową?
• Realizacja wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 2 czerwca 2015 r., K 1/13
• Układy zbiorowe pracy dla zleceniobiorców i samozatrudnionych

Ustawa z dnia 5 listopada 2025 r. o układach zbiorowych pracy i porozumieniach zbiorowych (Dz.U. 2025 poz. 1661, dalej jako: ustawa) wchodzi w życie już za kilka dni, bo 13 grudnia 2025 r. Ustawa określa zasady: zawierania, obowiązywania, ewidencjonowania i udostępniania układów zbiorowych pracy; ewidencjonowania i udostępniania porozumień zbiorowych; sporządzania i przekazywania sprawozdań w zakresie wskaźnika zasięgu rokowań zbiorowych; ustalania i aktualizacji Planu działania na rzecz wspierania rokowań zbiorowych. Co ważne takie układy zbiorowe mogą mieć na gruncie ustawy zastosowanie nie tylko do pracowników! To kolosalna zmiana jakiej w prawie nie było! Zmiany nastąpiły m.in. na skutek konieczności implementacji do polskiego porządku prawnego dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2022/2041 z dnia 19 października 2022 r. w sprawie adekwatnych wynagrodzeń minimalnych w Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE L 275 z 25.10.2022, str. 33).

Stało się: od 13 grudnia 2025 r. ustawa w mocy i uprawnienia - jakich nigdy nie było dla osób wykonujących pracę zarobkową (na zleceniu i innych cywilnoprawnych formach)

Wszystko za sprawą art. 2 ustawy i zastosowanej analogi do ustawy o związkach zawodowych. Przepis art. 2 ustawy wskazuje, że: Ilekroć w ustawie jest mowa o: 1) osobie wykonującej pracę zarobkową – należy przez to rozumieć osobę wykonującą pracę zarobkową w rozumieniu art. 1 zn. 1 pkt 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (Dz. U. z 2025 r. poz. 440);". Przyjrzyjmy się więc temu, kim jest osoba wykonująca pracę zarobkową i jakie ma to znaczenie w kontekście układów zbiorowych pracy.

Kim jest osoba wykonująca pracę zarobkową?

Na gruncie przepisu art. 1 zn. 1 ww. ustawy o związkach zawodowych, ilekroć w ustawie jest mowa o: 1) osobie wykonującej pracę zarobkową - należy przez to rozumieć pracownika lub osobę świadczącą pracę za wynagrodzeniem na innej podstawie niż stosunek pracy, jeżeli nie zatrudnia do tego rodzaju pracy innych osób, niezależnie od podstawy zatrudnienia, oraz ma takie prawa i interesy związane z wykonywaniem pracy, które mogą być reprezentowane i bronione przez związek zawodowy.

Osoba wykonującą pracę zarobkową nie jest więc tylko pracownik. Jest to szersza definicji odnosząca się do Konstytucji RP i przepisów prawa międzynarodowego. W Konstytucji RP jest wskazane, że praca (zatem w szerokim rozumieniu, nie tylko w oparciu o stosunek pracy) znajduje się pod ochroną RP. Taka zmiana na gruncie ustawy o związkach zawodowych nastąpiła w 2018 r. Prawo polskie było niezgodne z Konwencją MOP i należało rozszerzyć uprawnienia dla tzw. nie-pracowników (dla osób, które nie kwalifikowały się pod przepis art. 2 KP). Teraz na skutek ww. dyrektywy prawa dla osób wykonujących pracę zarobkową ulegają jeszcze większemu poszerzeniu. Chodzi bowiem o układy zbiorowe pracy.

Już w 2018 r. związkom zawodowym udało się uzyskać prawo do pełnej reprezentacji wszystkich osób, które w świetle prawa konstytucyjnego i umów międzynarodowych kwalifikują się do kategorii pracowników - a od 13 grudnia 2025 r. będą mogły też zawierać dla wszystkich osób wykonujących pracę zarobkową - układy zbiorowe pracy.

Realizacja wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 2 czerwca 2015 r., K 1/13

W uzasadnieniu nowelizacji podkreślono, że kryteria określone w ustawie o ZZ w odniesieniu do osób wykonujących pracę zarobkową, nie będących pracownikami w rozumieniu KP, służą bezpośredniej realizacji wyroku TK w sprawie K 1/13. Trybunał wskazał wówczas, że ustawodawca ma obowiązek rozróżnienia w grupie samozatrudnionych tych, którzy spełniają warunki bycia pracownikami w świetle konstytucji, od osób zaliczanych do grupy przedsiębiorców. Trybunał Konstytucyjny wskazał trzy podstawowe warunki, które muszą zostać spełnione, aby osoba mogła zostać uznana za pracownika w rozumieniu art. 59 ust. 1 Konstytucji RP:

1. Wykonuje ona określoną pracę zarobkową;
2. Pozostaje w stosunku prawnym do podmiotu, na rzecz którego świadczy pracę;
3. Posiada interesy zawodowe, które mogą być chronione w sposób zbiorowy. Chodzi tutaj nie o indywidualne interesy poszczególnych osób, ale o interesy grupowe, do realizacji których powoływane są związki zawodowe. Przesłanka ta dotyczy w szczególności kwestii kształtowania warunków ekonomicznych pracy (np. wysokości wynagrodzenia - np. drogą układów zbiorowych), ale także innych aspektów, jak świadczenia socjalne, warunki pracy lub udogodnienia dla organizacji związkowej.

Układy zbiorowe pracy dla zleceniobiorców i samozatrudnionych

W konsekwencji powyższych należy uznać, że układy zbiorowe pracy mogą być też ustanawiane dla zleceniobiorców, ale co ciekawe też i samozatrudnionych. Co można zatem wynegocjować dla nich? Wszystko to, co znajduje lub może się znajdować w układzie zbiorowym pracy, czyli np. kwestie związane z: wymiarem i normami czasu pracy; wymiarem urlopów; pracą w godzinach nadliczbowych; warunków wynagradzania; BHP; przeciwdziałania naruszaniu godności i innych dóbr osobistych osób wykonujących pracę zarobkową, naruszaniu zasad równego traktowania w zatrudnieniu oraz mobbingowi; tworzenia zakładowego funduszu świadczeń socjalnych; podnoszenia kwalifikacji zawodowych i urlopów szkoleniowych; godzenia życia zawodowego z życiem prywatnym; zarządzania wiekiem i aktywnego starzenia; prowadzenia dialogu społecznego, w tym trybu i warunków podejmowania rokowań, reprezentacji stron i udziału ekspertów.