Najnowsze zmiany w prawie pracy dot. układów zbiorowych pracy i porozumień zbiorowych. Nie tylko dla etatowców. Układem mogą być objęci nawet emeryci i renciści

• Kto może być objęty układem zbiorowym pracy?
• Nie tylko etatowcy
• Nowa ustawa o układach zbiorowych pracy
• Nowe przepisy rozszerzają zakres układu
• Zakres osobowy w układzie - jak sformułować?
• Emeryci i renciści w układzie zbiorowym pracy
• Podwykonawcy i pracownicy tymczasowi w układzie zbiorowym?
• Ważne informacje dla związków zawodowych

Kto może być objęty układem zbiorowym pracy?

Na co dzień wygląda to u Was bardzo różnie. Część z Was pracuje w zakładach, gdzie w praktyce występują wyłącznie pracownicy w rozumieniu Kodeksu pracy. W innych miejscach mamy do czynienia z szerokim wykorzystaniem pracowników tymczasowych, a jeszcze gdzie indziej obok pracowników etatowych pracują osoby na zleceniach albo w formule B2B. Właśnie w tych zakładach, gdzie obok „etatowców” funkcjonują zleceniobiorcy i samozatrudnieni, dalsze informacje są szczególnie ważne.

Nie tylko etatowcy

Nowa ustawa wychodzi od pojęcia „osoby wykonującej pracę zarobkową”. Odsyła ono do definicji z ustawy o związkach zawodowych: chodzi o pracowników oraz osoby świadczące pracę za wynagrodzeniem na innej podstawie niż stosunek pracy (np. umowy zlecenia, B2B), o ile nie zatrudniają innych osób i mają interesy, które mogą być reprezentowane przez związek zawodowy.

To bardzo szeroka kategoria  dużo szersza niż klasyczny „pracownik etatowy” z Kodeksu pracy. Obejmuje m.in.:

• osoby na umowach cywilnoprawnych (zlecenia, umowy o świadczenie usług),
• część samozatrudnionych pracujących de facto jak pracownicy (bez własnych pracowników, uzależnionych ekonomicznie od jednego zleceniodawcy),
• osoby wykonujące wolne zawody w formach zatrudnienia innych niż etat, jeśli spełniają kryteria z ustawy o związkach zawodowych.

To właśnie do tej szerokiej grupy odwołuje się ustawa o układach zbiorowych pracy. - Ustawa o układach mówi o osobach wykonujących pracę zarobkową, a nie tylko o ‘pracownikach’ z Kodeksu pracy. To jasny sygnał, że układ powinien obejmować wszystkich, którzy realnie pracują dla danego pracodawcy niezależnie od rodzaju umowy – podkreśla Sławomir Adamczyk, członek Zespołu Prawa Pracy RDS.

Nowa ustawa o układach zbiorowych pracy

Kluczowe są tu trzy przepisy:

• Układ określa warunki, jakim powinna odpowiadać treść stosunków pracy lub innych stosunków prawnych będących podstawą wykonywania pracy zarobkowej.
• Zakładowy układ zbiorowy zawiera się dla wszystkich osób wykonujących pracę zarobkową u pracodawcy, który jest stroną układu, chyba że w jego treści zostanie to ustalone inaczej.
• Ponadzakładowy układ obejmuje wszystkich „pracujących zarobkowo” u pracodawców objętych tym układem, z taką samą klauzulą: „chyba że w treści ustalono inaczej”.

Dodatkowo:

• Ustawa wprost przewiduje, że układem mogą być objęci również emeryci i renciści danego pracodawcy.

W tle trzeba pamiętać o przepisach wyłączających niektóre grupy (np. sędziów, funkcjonariuszy służb), ale to temat na osobną notkę. Tu skupiamy się na tym, że punktem wyjścia jest bardzo szerokie pojęcie „osób wykonujących pracę zarobkową”.

Nowe przepisy rozszerzają zakres układu

Ustawa mówi: „dla wszystkich osób wykonujących pracę zarobkową”, chyba że strony postanowią inaczej. To znaczy, że przy negocjowaniu układu strona związkowa ma bardzo ważną decyzję do podjęcia:

• czy utrwalamy podział na „dobrych etatowców” i „resztę na śmieciówkach”,
• czy naprawdę realizujemy solidarność i obejmujemy układem jak najszerszy krąg osób pracujących dla danego pracodawcy.

Z praktycznego punktu widzenia, celowe rozszerzanie zakresu osobowego układu:

1. Ogranicza „ucieczkę” od układu – trudniej jest przerzucać tę samą pracę z etatów na umowy cywilnoprawne lub B2B, jeśli układ i tak obejmuje osoby „na zewnątrz etatu”.
2. Wzmacnia pozycję negocjacyjną związku – reprezentujemy większą część realnej załogi, a nie tylko formalnych „pracowników”.
3. Porządkuje standardy w zakładzie – te same zasady płacowe, BHP czy urlopowe (tam, gdzie to możliwe) obowiązują we wspólnym minimum, niezależnie od rodzaju umowy.
4. Buduje zaufanie – osoby na „śmieciówkach” widzą, że związek naprawdę o nie walczy, a nie traktuje je jako „peryferie”.

- Jeżeli związek mówi o solidarności, to zakres układu nie może kończyć się na bramie etatu – zauważa Andrzej Kuchta, członek Zespołu Prawa Pracy RDS.

Zakres osobowy w układzie - jak sformułować?

Podstawowa zasada z ustawy jest dla nas korzystna: domyślnie układ jest dla wszystkich osób wykonujących pracę zarobkową u danego pracodawcy. W praktyce warto to doprecyzować w samym układzie – po to, by uniknąć późniejszych sporów.

Przykładowe rozwiązania:

1. Klauzula ogólna
2. • „Układ obejmuje wszystkich pracowników oraz inne osoby wykonujące pracę zarobkową na rzecz pracodawcy w rozumieniu ustawy o układach zbiorowych pracy i porozumieniach zbiorowych, chyba że w dalszych postanowieniach układu wyraźnie wskazano inaczej.”
2. Doprecyzowanie grup
3. • „Układ stosuje się w szczególności do:
     a) pracowników zatrudnionych na podstawie stosunku pracy,
     b) osób zatrudnionych na podstawie umów zlecenia i umów o świadczenie usług,
     c) osób prowadzących jednoosobową działalność gospodarczą, które wykonują pracę zarobkową na rzecz pracodawcy i nie zatrudniają pracowników do tego rodzaju pracy.”
3. Zaznaczenie wyjątków
4. • tam, gdzie wynika to z ustawy (np. niektóre funkcje publiczne, najwyższa kadra zarządzająca) – lepiej wyraźnie powtórzyć, zamiast zostawiać to „w domyśle”.

Taka redakcja pomaga potem przy sporach interpretacyjnych – np. czy dana grupa B2B albo zleceniobiorców jest objęta układem.

Emeryci i renciści w układzie zbiorowym pracy

Możliwość objęcia układem emerytów i rencistów dotyczy przede wszystkim świadczeń „postpracowniczych”, np.:

• dodatków okolicznościowych (np. świadczenie świąteczne, „Dzień Seniora”),
• dopłat do wypoczynku lub rehabilitacji,

To jasny sygnał, że związek nie „odcina” się od ludzi po przejściu na emeryturę.

Podwykonawcy i pracownicy tymczasowi w układzie zbiorowym?

Tu trzeba rozróżnić kilka sytuacji.

1. Pracownicy agencji pracy tymczasowej

Układ zawierany przez pracodawcę-użytkownika nie „wchodzi” automatycznie w miejsce umów zawartych z agencją. Można jednak:

• wprowadzić do układu zasady, na jakich pracodawca-użytkownik korzysta z pracy tymczasowej (np. minimalne standardy wynagradzania, maksymalna skala wykorzystania pracy tymczasowej w zakładzie, pierwszeństwo zatrudnienia na stałe po określonym czasie),
• równolegle dążyć do układów/porozumień z samymi agencjami lub do ponadzakładowych układów obejmujących sektor.

2. Podwykonawcy i ich pracownicy

Układ zakładowy nie może „z urzędu” objąć pracowników innego pracodawcy. Można jednak:

• wprowadzić wymogi kontraktowe wobec podwykonawców (np. obowiązek stosowania określonych stawek godzinowych, BHP nie gorszego niż w zakładzie „głównym”),
• dążyć do ponadzakładowych układów obejmujących więcej niż jednego pracodawcę tam, gdzie to realne.

W obu przypadkach chodzi o to, by „człowiek pracy” nie był traktowany zupełnie inaczej tylko dlatego, że jego umowa formalnie jest podpisana z inną firmą.

Ważne informacje dla związków zawodowych

Nowa ustawa daje związkom narzędzia do realnego poszerzenia zasięgu ochrony zbiorowej tak, by obejmowała nie tylko „twardy etat”, ale też osoby, które dotąd często były poza zasięgiem układów:

• pracowników na „śmieciówkach”,
• samozatrudnionych pracujących jak etatowcy,
• osoby wykonujące wolne zawody w strukturach zakładu,
• emerytów i rencistów związanych z zakładem.

To wymaga świadomych decyzji przy określaniu zakresu osobowego układu. Warto, żeby każda organizacja związkowa, wchodząc w rokowania, zadała sobie kilka pytań:

• kogo na pewno chcemy objąć układem,
• kogo do tej pory „po cichu” pomijaliśmy,
• jak to jasno zapisać w układzie, żeby potem nikt nie kwestionował tych uprawnień.

Aby ten cykl naprawdę odpowiadał na Wasze potrzeby, potrzebujemy Waszych pytań i wątpliwości. Co w ustawie jest niejasne? Które rozwiązania wymagają komentarza albo przełożenia na praktykę zakładową? Prosimy o przesyłanie uwag i pytań na adres: Barbara Surdykowska – b.surdykowska@solidarnosc.org.pl