NSA wydaje kolejny przełomowy wyrok w sprawie renty, stażu i kwalifikacji chorób

• Kiedy należy się świadczenie w drodze wyjątku?
• Co znaczy w drodze wyjątku?
• NSA wydaje kolejny przełomowy wyrok w sprawie renty, stażu i kwalifikacji chorób. Czego dotyczyła sprawa?
• Renta rodzinna w drodze wyjątku – dlaczego schizofrenia nie wystarczyła?

Ten wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego (NSA) z 5 listopada 2025 r., sygn. III OSK 1165/25, dotyczy sprawy o odmowie przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym mężu skarżącej. Uszczegóławiając, NSA oddalił skargę kasacyjną, potwierdzając brak przesłanek umożliwiających przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1631, dalej jako: ustawa), za uzasadnieniem decyzji Prezesa ZUS, która była oczywiście niekorzystna dla skarżącej. Czy zatem NSA wydaje kolejny przełomowy wyrok w sprawie renty, stażu i kwalifikacji chorób? W pewnym sensie tak (bo co do takiej sytuacji faktycznej, chodzi. m.in. o schizofrenię), ale z drugiej strony jest też to potwierdzenie obowiązującej dotąd dość ścisłej wykładni prawa i przesłanek uprawniających do otrzymania świadczenia od Prezesa ZUS w drodze wyjątku.

Kiedy należy się świadczenie w drodze wyjątku?

Świadczenie w drodze wyjątku na gruncie ustawy przysługuje gdy spełnione są te 4 poniższe warunki, co więcej muszą być spełnione łącznie przez wnioskodawcę, ale co ważne każda z tych przesłanek podlega odrębnej ocenie:

• jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym;
• nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności;
• nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek;
• nie ma niezbędnych środków utrzymania.

Jak podkreśla prof. Krzysztof Ślebzak: "W judykaturze panuje zgoda co do charakteru świadczeń przyznawanych w drodze wyjątku przez prezesa ZUS; uważa się je za świadczenia ubezpieczeniowe (por. wyr. NSA z 2.10.2009 r., I OSK 390/09, Legalis), a nie socjalne, czyli zależne wyłącznie od potrzeb osób ubiegających się o nie (por. wyr. WSA w Warszawie z 27.5.2011 r., II SA/WA 531/11, Legalis; wyr. WSA w Warszawie z 10.11.2009 r., II SA/WA 1082/09, Legalis; wyr. WSA w Warszawie z 27.1.2010 r., II SA/WA 1806/09, Legalis; wyr. WSA w Warszawie z 8.7.2010 r., II SA/WA 127/10, Legalis; wyr. WSA w Warszawie z 13.10.2010 r., II SA/WA 1046/10, Legalis; wyr. WSA w Warszawie z 19.12.2007 r., II SA/WA 1568/07, Legalis). Bardziej trafne jest jednak stanowisko o ich mieszanym, czyli ubezpieczeniowo-pomocowym charakterze [por. A. Kisielewicz, Emerytury, s. 4 lub M. Bartnicki, w: K. Antonów (red.), M. Bartnicki, B. Suchacki, Ustawa, s. 403], gdyż są one ostatecznie finansowane z budżetu państwa, a nie z funduszu ubezpieczeń społecznych i nie do końca stanowią ekwiwalent w zamian za opłacone składki na ubezpieczenia, choć w przeciwieństwie do rent specjalnych przyznawanych przez prezesa RM są powiązane ze stażem ubezpieczeniowym.". (zob. G. Gudowska, K. Ślebzak (red.), Emerytury i renty z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Komentarz, wyd. 1, 2013, Legalis/el).

Co znaczy w drodze wyjątku?

Wiele osób zastanawia się co oznacza świadczenie w drodze wyjątku od Prezesa ZUS, a w zasadzie co oznacza samo sformułowanie: "w drodze wyjątku" czy "szczególna okoliczność". W drodze wyjątku należy interpretować tak, iż nie jest to świadczenie powszechne, czy powszechnie przyznawane, nie jest to świadczenie należne dla każdego i w każdych okolicznościach, a w szczególnych okolicznościach. Warto w tym kontekście odnieść się do kilku kluczowych orzeczeń sądowych:

• Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 października 2024 r., III OSK 1334/24. Teza: pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają, czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych.
• Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 lutego 2025 r., III OSK 2402/24. Teza: świadczenie w drodze wyjątku przysługuje tylko wtedy, gdy ubezpieczony nie nabył prawa do świadczeń w trybie zwykłym na skutek szczególnych okoliczności, czyli na skutek niemożliwych do przezwyciężenia przeszkód nie mógł wypracować odpowiednio długiego okresu ubezpieczenia, a jednocześnie całkowita niezdolność do pracy uniemożliwia mu podjęcie pracy. Wprawdzie obydwie te przesłanki muszą wystąpić łącznie, ale nie są one tożsame. Kluczowe dla przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest wykazanie, że ubezpieczony, którego działalność stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do uzyskania świadczenia ubezpieczeniowego w zwykłym trybie na skutek szczególnych okoliczności.
• Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 lutego 2025 r., III OSK 2518/24. Teza: za "szczególną okoliczność" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przyjmuje się wyłącznie obiektywne i niezależne od woli konkretnej osoby zdarzenia bądź trwały stan, wykluczający jej aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby. Usprawiedliwieniem dla okresów nieskładkowych nie może być fakt wykonywania pracy "na czarno", bez odprowadzania składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Działanie takie jest bowiem przejawem podjęcia świadomego życiowego wyboru co do sposobu i warunków pracy w kontekście braku wypracowania odpowiednio długiego stażu ubezpieczeniowego z pełnymi konsekwencjami takich decyzji i strona nie może w takim przypadku powoływać się na zaistnienie okoliczności od siebie niezależnych.

NSA wydaje kolejny przełomowy wyrok w sprawie renty, stażu i kwalifikacji chorób. Czego dotyczyła sprawa?

Zakres przedmiotowy sprawy dotyczy następujących okoliczności. Skarżąca domagała się przyznania renty rodzinnej w trybie wyjątkowym, od Prezesa ZUS, w trybie ustawy, powołując się na trudną sytuację materialną oraz chorobę męża (schizofrenia, wcześniejsze zapalenie opon mózgowych). Prezes ZUS odmówił, wskazując, że nie zostały spełnione wszystkie przesłanki z art. 83 ustawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (II SA/Wa 990/24) oddalił skargę, uznając, że nie było podstaw do przyznania świadczenia. Skarżąca odwołała się od powyższego wyroku do NSA, jednak i NSA oddalił skargę kasacyjną skarżącej. Sąd uznał, że:

• Nie spełniono przesłanek ustawowych – mąż skarżącej miał udokumentowane tylko 10 miesięcy i 5 dni okresów składkowych i nieskładkowych, zamiast wymaganych co najmniej 4 lat.
• Stan zdrowia – choć utrudniał znalezienie pracy, nie został formalnie uznany za całkowitą niezdolność do pracy w odpowiednich okresach.
• Trudna sytuacja materialna skarżącej nie mogła sama w sobie stanowić podstawy do przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
• Prezes ZUS był związany orzeczeniami lekarzy orzeczników i komisji lekarskich, które nie stwierdziły wcześniejszej całkowitej niezdolności do pracy.

Wyrok NSA dotyczył więc odmowy przyznania renty rodzinnej w trybie wyjątkowym, sąd uznał, że brak spełnienia ustawowych warunków (zwłaszcza okresów składkowych i nieskładkowych) uniemożliwia przyznanie świadczenia, mimo trudnej sytuacji materialnej i zdrowotnej rodziny. Tym samym NSA potwierdził restrykcyjne podejście do świadczeń przyznawanych „w drodze wyjątku”. Podkreślono, że wszystkie przesłanki muszą być spełnione łącznie – brak jednej (np. odpowiedniego okresu składkowego) wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Wyrok pokazuje, że trudna sytuacja życiowa, choć istotna, nie wystarczy bez spełnienia wymogów formalnych.

Renta rodzinna w drodze wyjątku – dlaczego schizofrenia nie wystarczyła?

W wyroku NSA potwierdził więc, że sam stan zdrowia, nawet tak poważny jak choroba psychiczna w postaci schizofrenii - utrudniający znalezienie zatrudnienia, nie jest wystarczającą podstawą do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Trzeba jeszcze podkeślić, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym – najpierw badane jest prawo do renty samego zmarłego, a dopiero potem uprawnienie członków rodziny. Kluczową rolę w takich sprawach jak ta, odgrywa orzeczenie lekarza orzecznika ZUS, które ustala stopień i datę powstania niezdolności do pracy. Orzeczenie to jest wiążące dla Prezesa ZUS, a nie podlega uznaniu administracyjnemu. Okresy składkowe męża wnioskodawczyni (10 miesięcy i 5 dni) są niewystarczające, aby uzasadnić rentę w trybie zwykłym. Schizofrenia, choć utrudniająca znalezienie pracy, nie oznaczała absolutnej niezdolności do pracy, w okresie przed 2003 r. Sam fakt, że choroba utrudnia zatrudnienie, nie jest podstawą do przyznania renty w drodze wyjątku. Okoliczności te mogą jedynie wyjaśnić brak niektórych okresów składkowych, ale nie uzasadniają zastosowania regulacji wyjątkowej.

Podsumowując, wyrok NSA stanowi ważny punkt odniesienia w interpretacji art. 83 § 1 ustawy z 17 grudnia1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Kluczowe wnioski to:

• Okresy składkowe mają decydujące znaczenie – nawet przy ciężkiej chorobie, bez odpowiedniej liczby lat składkowych renta w trybie zwykłym nie może być przyznana, a to utrudnia uzyskanie renty w drodze wyjątku.
• „Wyjątek” nie jest zamiennikiem pomocy społecznej – świadczenie nie może być przyznane z powodu aktualnej sytuacji materialnej ani trudności w znalezieniu pracy, tylko naprawdę szczególnych okoliczności - czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają, czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych.
• Orzeczenia lekarskie są wiążące – sąd podkreślił, że tylko orzeczenie lekarza orzecznika ZUS ustala niezdolność do pracy i jej datę.