Emerytura i renta obywatelska oraz waloryzacja kwotowa. Czy i kiedy wejdzie?

• Emerytura obywatelska i zmiana w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw
• Nowy mechanizm ochrony najniższych świadczeń
• Ryzyko spłaszczenia świadczeń: negatywnie o pomyśle emerytur obywatelskich
• Tak, bezpieczeństwo, ale..."Rośnie ryzyko ukrywania części dochodów, które powinny podlegać oskładkowaniu, co może prowadzić do wzrostu szarej strefy"

Zagadnienie emerytury obywatelskiej, kwotowej a nie procentowej waloryzacji nie jest autorskim programem Prezydenta Karola Nawrockiego. Temat ten był już wielokrotnie poruszany (nawet kilkadziesiąt lat temu) i proponowany przez kolejne partie polityczne i rządy. Jak bumerang wracają propozycje ale realnych regulacji wciąż brak.

W opracowaniu: EMERYTURA OBYWATELSKA BEZPIECZNA STAROŚĆ, WYŻSZE PŁACE czytamy: "Państwo, jako reprezentant wszystkich, powinno zapewnić świadczenia na minimalnym, ale uczciwym poziomie. Świadczenia emerytalne czy rentowe (wypłacane w sytuacji, gdy ktoś nie może pracować ze względu na wiek lub chorobę) powinny równać się kwocie odpowiadającej minimum socjalnemu. W debacie publicznej takie świadczenia określa się mianem „emerytury obywatelskiej”. Rozwiązania takie funkcjonują już na świecie i były dyskutowane również w Polsce, jako jedna z możliwości reform systemu zabezpieczenia społecznego w końcu lat 90. Wówczas jednak zwyciężyła opinia, że wprowadzenie filaru kapitałowego do systemu emerytalnego przyniesie więcej korzyści. Spodziewano się, że otwarte fundusze emerytalne będą inwestowały w gospodarkę za pośrednictwem giełdy i dzięki temu część oszczędności emerytalnych obywateli zapewni pieniądze na rozwój polskich firm. Wykreowano również wyobrażenie wysokich emerytur z OFE, co po kilku latach i zderzeniu wyobrażeń z szacunkami przyszłych świadczeń przełożyło się na złą opinię części ubezpieczonych o funduszach emerytalnych.". (Wydawca: Związek Przedsiębiorców i Pracodawców Fundacja Warsaw Enterprise Institute, Warszawa 2018).

Emerytura obywatelska i zmiana w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw

Zatem co w 2026 r.? Czy będzie w tym roku uchwalona zmiana w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw? W programie wyborczym Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Karola Nawrockiego był właśnie przedstawiony pomysł emerytury obywatelskiej. Jak czytamy w uzasadnieniu do projektu zmian przepisów: celem jest zapewnienie godnej waloryzacji najniższych emerytur i rent oraz innych świadczeń z zakresu zabezpieczenia społecznego. Cel ten jest realizowany poprzez wprowadzenie do systemu zabezpieczenia społecznego stałego mechanizmu podwyższania wysokości świadczeń, gwarantującego zachowanie najniższych świadczeń adekwatnego do wzrostu cen towarów i usług w danym roku kalendarzowym.

Zostanie on osiągnięty poprzez wprowadzenie zasady uzupełnienia podwyższenia danego świadczenia do kwoty minimalnego podwyższenia świadczeń w każdym przypadku, gdy kwota podwyższenia emerytury lub renty uzyskana w wyniku corocznej waloryzacji będzie niższa od kwoty minimalnego podwyższenia. Kwota minimalnego podwyższenia w 2026 r. będzie wynosiła 150 zł (tutaj już wiemy, że nie - przyp. red.), natomiast w kolejnych latach jej wysokość będzie waloryzowana, co sprawi, że będzie ona sukcesywnie wzrastać, zachowując w ten sposób swój gwarancyjny charakter. Tym samym świadczeniobiorca, którego świadczenie na skutek waloryzacji wzrosło o kwotę niższą od kwoty minimalnego podwyższenia świadczenia, będzie otrzymywał uzupełnienie w wysokości różnicy pomiędzy obowiązującą w danym roku kalendarzowym kwotą minimalnego podwyższenia świadczenia a kwotą wzrostu świadczenia wynikającą z waloryzacji.

Nowy mechanizm ochrony najniższych świadczeń

Projektowana ustawa wprowadza do systemu zabezpieczenia społecznego stały mechanizm uzupełniania podwyższenia świadczeń. Oznacza to, że jeśli w wyniku corocznej waloryzacji emerytura lub renta wzrośnie o kwotę niższą niż 150 zł, świadczeniobiorca otrzyma dopłatę wyrównującą różnicę. Przykładowo:

• Jeśli waloryzacja podniesie emeryturę o 80 zł, emeryt otrzyma dodatkowo 70 zł uzupełnienia (łącznie 150 zł)
• Przy podwyżce o 110 zł, uzupełnienie wyniesie 40 zł
• Gdy podwyżka przekroczy 150 zł, nie będzie uzupełnienia

Kwota minimalnego podwyższenia będzie corocznie waloryzowana na takich samych zasadach jak emerytury i renty, co zapewni jej realną wartość w kolejnych latach.

Ryzyko spłaszczenia świadczeń: negatywnie o pomyśle emerytur obywatelskich

"Zaproponowany w projekcie mechanizm kwotowej waloryzacji świadczeń do określonego poziomu w dłuższym okresie przyczyni się wyrównywania niskich świadczeń i oderwania ich poziomu od wkładu ubezpieczonego wnoszonego latami do systemu ubezpieczeń. W efekcie doprowadzi to do ustalenia swoistego »świadczenia obywatelskiego« dla świadczeń niskich, podlegających waloryzacji kwotowej" — czytamy w opinii Biura Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji Kancelarii Sejmu. Dalej podkreślają, że: "Proponowane rozwiązanie będzie zachęcało do jak najszybszego przejścia na emeryturę, gdyż znacznie zmniejszy się bodziec do przedłużania okresu zatrudnienia".

Z drugiej strony przy niskich emeryturach kilkuprocentowy wzrost daje bardzo małą kwotę bezwzględną, niewystarczającą na pokrycie rosnących kosztów życia. Projekt ma zapewnić: bezpieczeństwo socjalne świadczeniobiorców, utrzymanie realnej wartości świadczeń, zapobieganie wykluczeniu społecznemu emerytów i rencistów

Tak, bezpieczeństwo, ale..."Rośnie ryzyko ukrywania części dochodów, które powinny podlegać oskładkowaniu, co może prowadzić do wzrostu szarej strefy"

Eksperci biura podkreślają, że owszem sytuacja mogłaby się poprawić, ale z drugiej strony: "Rośnie ryzyko ukrywania części dochodów, które powinny podlegać oskładkowaniu, co może prowadzić do wzrostu szarej strefy".