Kategorie

Czy pracodawca ma prawo zamieszczania w ankietach pytań o sprawy rodzinne i majątkowe pracownika

Michał Culepa
Michał Culepa
Michał Culepa Culepa
Michał Culepa Culepa
Pracownik nie ma obowiązku podawania pracodawcy innych informacji niż zawarte w art. 221 k.p., zwłaszcza gdy dotyczą jego rodziny i bliskich, chyba że taki obowiązek wyraźnie określają inne przepisy ustawowe. Rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika w razie ciężkiego naruszenia przez pracownika podstawowych obowiązków pracowniczych (art. 52 § 1 pkt 1 k.p.) powinno następować wtedy, gdy stan faktyczny jest klarowny zarówno gdy dotyczy naruszenia obowiązków, jak i winy pracownika (na podstawie wyroku Sądu Najwyższego z 5 sierpnia 2008 r., I PK 37/08).

Reklama

Kierownik jednego z biur huty Z. i jej długoletni pracownik Sylwester Ż. odmówili wypełnienia, skierowanego do pracowników kadry kierowniczej średniego szczebla, kwestionariusza dotyczącego zasad etyki oraz postępowania w ramach wykonywania obowiązków służbowych i zasad ochrony informacji zastrzeżonych i poufnych oraz tajemnic spółki, przeznaczonego dla zarządu spółki - właściciela huty. W efekcie pracodawca rozwiązał z nim umowę o pracę w trybie natychmiastowym z powodu ciężkiego naruszenia obowiązków pracowniczych, tj. na podstawie art. 52 § 1 pkt 1 k.p. Jako przyczynę podano ciężkie naruszenie obowiązków pracowniczych polegające m.in. na bezzasadnej odmowie wypełnienia kwestionariusza. Sylwester Ż. odwołał się do sądu. W I instancji uznano przyjęty sposób rozwiązania umowy (bez wypowiedzenia z winy pracownika) za sprzeczny z prawem. Podobny wyrok wydał sąd II instancji oddalając apelację pozwanego pracodawcy.

Sąd Najwyższy już raz rozpoznawał tę sprawę w wyniku skargi kasacyjnej. Wówczas, w wyroku z 5 marca 2007 r., sygn. I PK 228/06, OSNP 2008/7-8/100 (o którym szerzej pisaliśmy w MP nr 9/2007) stwierdził m.in., że pracodawca może zobowiązać pracownika do udzielenia informacji dotyczących pracy w zakresie niesprzecznym z umową o pracę oraz prawem (niebędącym dyskryminacją i nienaruszającym dóbr osobistych). Odmowa wykonania takiego polecenia stanowi naruszenie podstawowego obowiązku pracowniczego (art. 100 § 1 w związku z art. 100 § 2 pkt 4 k.p.). Nie przesądził jednak o tym, czy zwolnienie dyscyplinarne było prawidłowe. Sąd Najwyższy nakazał bowiem ponowne rozpoznanie sprawy, wytykając sądom brak szczegółowego zbadania podstawy faktycznej orzeczenia. Chodziło głównie o brak szczegółowej analizy opisanego wyżej kwestionariusza, którego niewypełnienie stało się główną przyczyną zwolnienia z pracy Sylwestra Ż.

Reklama

Kierując się wytycznymi Sądu Najwyższego, Sąd Okręgowy w C. przeanalizował sporny dokument. Okazało się, że ma on 3 główne części. W pierwszej pracodawca żądał odpowiedzi na pytania odnoszące się do wykorzystania funduszy przedsiębiorstwa, działań pracowników oraz o wszelkich negatywnych zjawisk związanych z pracą i finansami firmy. Druga część dotyczyła spraw dotyczących pracownika i jego bliskich. Pojawiały się tam pytania o przyjmowanie korzyści i prezentów od dostawców i innych kontrahentów huty Z. Badano także powiązania członków rodziny pracownika z dostawcami huty, podmiotami gospodarczymi powiązanymi z hutą, a także z konkurencją. Część trzecia dotyczyła wiedzy o nieprawidłowym wykorzystywaniu przez pracowników informacji poufnych - w celu osiągnięcia własnych korzyści - lub o działaniach na szkodę pracodawcy.

Sąd Okręgowy w C. nie zakwestionował prawa pracodawcy do tworzenia takich kwestionariuszy. Jednak uznał, że część 2. kwestionariusza narusza art. 221 Kodeksu pracy. Przepis ten, zdaniem sądu, określa zamknięty katalog danych osobowych, jakie ma prawo zbierać pracodawca od zatrudnionych. Oznacza to, że zdecydowana większość pytań zawartych w tej części kwestionariusza nie powinna być w ogóle zadana, gdyż dotyczą członków rodziny pracownika. Sąd wskazał jednak, że pracownik powinien odpowiedzieć na pytania dotyczące ściśle pracy i współpracowników - czyli te, które były zawarte w częściach 1 i 3. Jednak odmowa wypełnienia wspomnianych części kwestionariusza uznanych za prawidłowe nie może być przesłanką do zwolnienia dyscyplinarnego z art. 52 k.p. Jest to naruszenie obowiązków pracowniczych, ale nie na tyle ciężkie, by uzasadniać rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia. Tym samym Sąd Okręgowy w C. oddalił apelację huty Z.

Pracodawca złożył ponownie skargę kasacyjną do Sądu Najwyższego. Sąd Najwyższy oddalił skargę, ostatecznie podtrzymując pierwotny wyrok sądu I instancji, uznającego zwolnienie Sylwestra Ż. bez wypowiedzenia za niezgodne z prawem.


Uzasadniając orzeczenie sąd odniósł się w pierwszej kolejności do zastosowania art. 52 § 1 k.p. Naruszenie obowiązków pracowniczych ma charakter ciężki tylko wówczas, gdy odmowa wykonania polecenia pracodawcy następuje z winy pracownika. Polecenie pracodawcy musi być też zgodne z prawem - podkreślił sąd. Te dwie przesłanki są podstawowe - wina i zgodność polecenia z prawem.

W tej sprawie trudno jednak mówić o występowaniu jednej i drugiej przesłanki. Przede wszystkim sąd okręgowy słusznie wykazał naruszenie przepisów Kodeksu pracy. Artykuł 221 zawiera zamknięty katalog danych, jakie pracodawca ma prawo uzyskiwać bezpośrednio od pracownika. Tylko te dane pracownik jest zobowiązany podać na żądanie pracodawcy.

Pracownik może poza tym ujawniać jakiekolwiek informacje pracodawcy - ale tylko dobrowolnie. Dobrowolność ta musi zaś wynikać z kontekstu całej sytuacji. Nie może być to „dobrowolność” wymuszona jakimiś okolicznościami.

Pracodawca ma wiele możliwości pozyskania informacji o nieprawidłowościach - potencjalnych lub istniejących. Może nawet otrzymywać je od osób trzecich. Polskie prawo tego nie zabrania, choć już rekomendacja Rady Europy z 1989 r. sugeruje wprowadzenie do systemów prawnych jej członków zakazu pozyskiwania w taki sposób informacji o zatrudnionych. Pracodawca nie ma jednak prawa żądania informacji o rodzinie pracownika lub jego bliskich osobach, a także o innych sprawach prywatnych pracownika. Mówi o tym wyraźnie Konstytucja RP w art. 51 ust. 1 - nikt nie może być zobowiązany inaczej niż na podstawie ustawy do ujawniania informacji dotyczących jego osoby. Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z 11 lutego 2002 r. (U 3/01, OTK-A 2002/1/3) wyraźnie stwierdził, że norma ta odnosi się także do stosunków prywatnoprawnych.

Biorąc to po uwagę pracodawca nie może żądać od pracownika udzielenia innych informacji niż wskazane w art. 221 k.p. Oczywiście pracodawca może być niekiedy zobligowany do uzyskania danych. Ale - jak stanowi konstytucja - może to nastąpić tylko w przypadku wyraźnego ustawowego nakazu - podkreślił sąd. Można więc zbierać dane, których wymaga organ skarbowy lub ZUS, na podstawie odpowiednich przepisów podatkowych lub ubezpieczeniowych. Przekazanie danych o majątku i dochodach może być konieczne do uzyskania przez pracownika świadczeń z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych albo wymagane przez przepisy innych ustaw (np. pracodawca jest podmiotem ze sfery publicznej, a odpowiednia ustawa nakazuje, aby pracownik przekazał pracodawcy określone dane). Ujawnienie wszystkich tych informacji musi mieć jednak źródło w przepisach wyraźnie nakazujących takie obowiązki. Niedopuszczalne jest natomiast nakładanie takich obowiązków np. z ogólnych unormowań Kodeksu pracy dotyczących obowiązków pracowników, a zawartych w art. 100.

Sytuacja była więc na tyle skomplikowana prawnie, że nie można także mówić o zawinieniu pracownika. Pracownik stanął przed dylematem - wypełnić cały kwestionariusz czy nie i jakie to będzie miało konsekwencje. Rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia było w tym przypadku bezzasadne, a pracodawca powinien z tego przepisu korzystać tylko wtedy, gdy sytuacja jest klarowna co do naruszenia obowiązków pracowniczych i winy.

Chcesz dowiedzieć się więcej, sięgnij po naszą publikację
Czas pracy 2021. Planowanie, rozliczanie i ewidencja
Czas pracy 2021. Planowanie, rozliczanie i ewidencja
Tylko teraz
Źródło: INFOR
Czy ten artykuł był przydatny?
tak
nie
Dziękujemy za powiadomienie
Jeśli nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania w tym artykule, powiedz jak możemy to poprawić.
UWAGA: Ten formularz nie służy wysyłaniu zgłoszeń . Wykorzystamy go aby poprawić artykuł.
Jeśli masz dodatkowe pytania prosimy o kontakt

Komentarze(0)

Uwaga, Twój komentarz może pojawić się z opóźnieniem do 10 minut. Zanim dodasz komentarz -zapoznaj się z zasadami komentowania artykułów.
    QR Code

    © Materiał chroniony prawem autorskim - wszelkie prawa zastrzeżone. Dalsze rozpowszechnianie artykułu za zgodą wydawcy INFOR PL S.A.

    Kadry
    Zapisz się na newsletter
    Zobacz przykładowy newsletter
    Zapisz się
    Wpisz poprawny e-mail

    Rejestracja w urzędzie pracy a umowa zlecenie, dzieło, działalność

    Rejestracja w urzędzie pracy - czy bezrobotny może wykonywać pracę na podstawie umowy zlecenia, umowy o dzieło lub prowadzić działalność nierejestrowaną?

    Prezeska, prawniczka, psycholożka - kobiety o feminatywach

    Feminatywy - jakim językiem pisane są oferty pracy? Jak kobiety oceniają żeńskie nazwy stanowisk, np. prezeska, prawniczka, psycholożka? Oto wyniki badania.

    Zezwolenie na pracę sezonową dla cudzoziemca - jak uzyskać [PORADNIK]

    Zezwolenie na pracę sezonową dla cudzoziemca. Od 1 stycznia 2018 roku obowiązują nowe regulacje prawne dotyczące cudzoziemców świadczących prace sezonową. O zezwolenie typu S, czyli na pracę sezonową, mogą ubiegać się pracodawcy, którzy planują zatrudnić obcokrajowców do pracy w rolnictwie, ogrodnictwie lub turystyce.

    Błędy w umowie o pracę - jak je poprawić?

    Błędy w umowie o pracę w zakresie wynagrodzenia i innych świadczeń - jak je poprawić?

    Pracodawcy nie chcą pracy zdalnej [BADANIE]

    Praca zdalna nie jest dla pracodawców najlepszym rozwiązaniem. Prawie wszyscy chcą powrotu do biur. Wprowadzą elastyczne godziny rozpoczęcia i zakończenia pracy.

    Udzielanie zaległego urlopu wypoczynkowego - ustawa o covid-19

    Zaległy urlop wypoczynkowy - jak udzielić zgodnie z ustawą o COVID-19?

    Urząd pracy pomoże zmienić pracę

    Urząd pracy pomoże zmienić pracę i kwalifikacje pracownika. Obecnie skupia się na zatrudnianiu bezrobotnych. Rząd chce rozszerzyć jego kompetencje.

    Utrata pracy i finanse - obawy pracowników

    Utrata pracy i finanse to główne zmartwienia polskich pracowników. Ratują ich jednak deficyty kadrowe.

    Ukąszenie kleszcza a wypadek przy pracy - obowiązki pracodawcy

    Ukąszenie kleszcza - czy to może być wypadek przy pracy? Czy pracodawca zatrudniający pracowników do pracy na świeżym powietrzu ma obowiązek zabezpieczenia ich przed kleszczami?

    Sygnalista w firmie od 17 grudnia 2021 r. - co z ustawą?

    Sygnalista w firmie musi być wdrożony od 17 grudnia 2021 r. Polska musi implementować przepisy unijne do 16 grudnia tego roku. Co z ustawą o sygnalistach?

    Urlop wypoczynkowy - kalkulator

    Urlop wypoczynkowy - kalkulator wymiaru urlopu wypoczynkowego pozwala wyliczyć, ile dni urlopu przysługuje pracownikowi.

    Piloci wycieczek i przewodnicy turystyczni - zwolnienie z ZUS

    Piloci wycieczek i przewodnicy turystyczni mogą składać wnioski o zwolnienie z ZUS za lipiec, sierpień i wrzesień 2020 r. Do kiedy? Jakie warunki należy spełnić?

    Sklepiki szkolne - Tarcza Antykryzysowa

    Sklepiki szkolne - Tarcza Antykryzysowa przyznaje postojowe i zwolnienie z ZUS. Jakie kody PKD? Jakie warunki należy spełnić? Do kiedy złożyć wniosek?

    Sklepiki szkolne, piloci wycieczek i przewodnicy - wsparcie z ZUS

    Sklepiki szkolne, piloci wycieczek i przewodnicy - wsparcie z ZUS otrzymują wsparcie z ZUS. Mogą liczyć na postojowe i zwolnienie z opłacania składek. Do kiedy można składać wnioski?

    Minimalna płaca w 2022 r. brutto netto

    Minimalna płaca w 2022 r. wyniesie 3000 zł brutto. Ile to netto?

    Emerytura brutto netto - kalkulator

    Emerytura brutto - ile to netto? Kalkulator emerytalny pozwala ustalić wysokość emerytury. Oblicz.

    Ochrona przedemerytalna - ile lat?

    Ochrona przedemerytalna - ile lat trwa ochrona przed zwolnieniem? Od ilu lat pracownika zaczyna obowiązywać pracodawcę?

    Strategia Demograficzna 2040 - ocena Konfederacji Lewiatan

    Strategia Demograficzna 2040 jest zbyt ogólna i nie odpowiada współczesnym trendom związanym z rodziną. Jak ocenia ją Konfederacja Lewiatan?

    Zwolnienie lekarskie musi wskazywać aktualny adres pobytu

    Zwolnienie lekarskie musi wskazywać aktualny adres pobytu. Czy trzeba poinformować ZUS o zmianie miejsca pobytu?

    Zmiana dostawcy PPK wymaga konsultacji z załogą

    Zmiana dostawcy PPK wymaga konsultacji z załogą czyli z zakładową organizacją związkową lub inną reprezentacją osób zatrudnionych.

    Emerytura bez podatku – tabela

    Emerytura bez podatku - tabela z kwotą netto w 2021 r. i po zmianach w 2022 r. wskazuje, ile emeryt otrzyma na rękę po podwyżce.

    Pracownik oczekuje elastyczności zatrudnienia

    Elastyczność zatrudnienia - tego oczekuje pracownik od miejsca pracy.

    Pracownicy ocenili sytuację w zakładach pracy [BADANIE]

    Sytuacja w zakładach pracy została oceniona przez pracowników. Jakie są wyniki badania CBOS?

    Kasy zapomogowo-pożyczkowe u pracodawców - projekt ustawy

    Kasy zapomogowo-pożyczkowe u pracodawców - komisje sejmowe pozytywnie zaopiniowały projekt ustawy. Projekt reguluje zasady tworzenia, organizowania i działania kas w zakładach pracy.

    Pracownicy PIP z dodatkowym urlopem wypoczynkowym

    Dodatkowy urlop wypoczynkowy zostanie przyznany niektórym pracownikom PIP. Ile dni?