Urlop bezpłatny - jakie sytuacje pozwalają na skorzystanie z urlopu bezpłatnego?

Czym jest urlop bezpłatny?

Urlop bezpłatny to czasowa przerwa w wykonywaniu pracy, w trakcie której obie strony stosunku pracy są zwolnione z obowiązku wzajemnych świadczeń. Sąd Najwyższy w wyroku z 6 stycznia 2009 r. (II PK 111/08) stwierdził, że istotą jest zawieszenie wzajemnych obowiązków i uprawnień stron stosunku pracy (świadczenia pracy oraz wypłaty wynagrodzenia), mimo trwania tego stosunku prawnego.

Urlop bezpłatny pracownik może przeznaczyć na różne cele - może się doszkalać, podnosić kwalifikacje, podróżować a nawet pracować – ale u innego pracodawcy. To od pracownika zależy jak wykorzysta ten urlop. Urlop ten jest niezależny od innych urlopów. Nie jest np. tak, że najpierw trzeba wykorzystać w danym roku kalendarzowym urlop wypoczynkowy, aby później można było przejść na urlop bezpłatny. Te dwa uprawnienia są od siebie niezależne, jednak z tym zastrzeżeniem, że za czas przebywania na urlopie bezpłatnym pracownik nie nabywa prawa do urlopu wypoczynkowego.

Czy można odwołać pracownika z urlopu bezpłatnego?

Kolejną ważną informacją jest to, że jeżeli urlop trwa maksymalnie do trzech miesięcy, pracodawca nie może odwołać pracownika z tego urlopu, nawet jeżeli zachodziłyby ważne powody.

Czy w czasie urlopu bezpłatnego można rozwiązać umowę z pracownikiem?

W czasie przebywania pracownika na urlopie bezpłatnym pracodawca nie może wypowiedzieć pracownikowi umowy o pracę.

Warto zastanowić się na ile brać urlop bezpłatny, ponieważ co do zasady okresu urlopu bezpłatnego nie wlicza się do okresu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownicze, np. nagroda jubileuszowa, dodatek stażowy, uprawnienia emerytalno-rentowe, odprawa pieniężna, okres urlopu. 

Czy w przypadku zgonu pracownika przebywającego na urlopie bezpłatnym należy wypłacić odprawę pośmiertną członkom rodziny? 

Tak, odprawa pośmiertna przysługuje również za zmarłego pracownika, którego śmierć nastąpiła w czasie urlopu bezpłatnego.

Czy pracownik musi wnioskować o urlop bezpłatny?

Aby uzyskać urlop bezpłatny pracownik musi złożyć do pracodawcy wniosek w formie pisemnej. Co istotne, pracodawca nie jest zobowiązany do udzielenia pracownikowi urlopu bezpłatnego, ponieważ przepisy wskazują, że „,może” a nie „musi” to zrobić. Jeżeli pracodawca nie udzieli pracownikowi urlopu bezpłatnego nie musi w żaden sposób uzasadniać swojej decyzji, a pracownikowi nie przysługuje od tego odwołanie. Od powyższego są jednak wyjątki, jakie?

Kiedy pracodawca musi udzielić urlopu bezpłatnego?

Działaczom związkowym przysługują szczególne uprawnienia, m.in. prawo do urlopu bezpłatnego. Przepisy ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 854) wskazują, że:

Pracownikowi powołanemu do pełnienia z wyboru funkcji związkowej poza zakładem pracy, jeżeli z wyboru wynika obowiązek wykonywania tej funkcji w charakterze pracownika, przysługuje - na wniosek organizacji związkowej - prawo do urlopu bezpłatnego.

Wliczenie okresu urlopu bezpłatnego związkowca do okresu zatrudnienia 

Związkowiec może wykonywać swoje czynności albo w zakładzie pracy, w którym jest zatrudniony, w zakresie działającego tam związku zawodowego albo poza zakładem pracy. Jeżeli będzie to poza zakładem pracy pracownikowi, który po upływie urlopu bezpłatnego lub wygaśnięciu mandatu do pełnienia z wyboru funkcji związkowej, stawi się do pracy w terminie 7 dni, okres urlopu bezpłatnego wlicza się do okresu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownicze.

Ile może trwać urlop bezpłatny?

Wszystko zależy od potrzeb pracownika i porozumienia z pracodawcą. Urlop może trwać miesiąc, trzy miesiące, rok czy też kilka lat. Tak więc, okres trwania urlopu bezpłatnego nie jest limitowany. Wyznacza go pracownik w swoim wniosku, na który zgodę wyraża albo nie pracodawca. W takim samym trybie okres urlopu może być przedłużony. Za porozumieniem stron możliwe jest też dowolne skrócenie urlopu.

Urlop bezpłatny na czas pracy u innego pracodawcy

Podczas urlopu bezpłatnego istnieje możliwość pracy u innego pracodawcy. Jest to tzw. „leasing pracowniczy” czyli „wypożyczanie pracowników”. Aby jednak do tego doszło dotychczasowy i nowy pracodawca muszą zawrzeć ze sobą porozumienie. W porozumieniu należy określić w szczególności czas trwania urlopu bezpłatnego, a tym samym okres pracy na rzecz drugiego pracodawcy. Co ciekawe okres pracy u drugiego pracodawcy wlicza się do okresu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownicze. Okres ten wlicza się jednak do okresu pracy u dotychczasowego (pierwszego) pracodawcy. Oczywiście konieczna jest też pisemna zgoda pracownika.

Czy w czasie korzystania przez pracownika z urlopu bezpłatnego można się zatrudnić u tego samego pracodawcy?

W praktyce powstał problem czy istnieje możliwość zatrudnienia pracownicy u tego samego pracodawcy w okresie korzystania u niego z urlopu bezpłatnego. 

Jak słusznie zauważył SN, który w swoim wyroku z 1.2.2017 r. (I PK 41/16) stwierdził wprost, że udzielenie urlopu bezpłatnego może nastąpić także w celu innym niż dotychczasowe zatrudnienie u tego samego pracodawcy, na czas tego zatrudnienia. 

Udzielenie urlopu bezpłatnego jest niedozwolone, jeżeli pracownik w tym czasie ma wykonywać tego samego rodzaju pracę, którą dotychczas wykonywał w ramach swojego stosunku pracy. Pracownik może natomiast dodatkowo pracować np. na podstawie umowy cywilnoprawnej (np. zlecenia czy o dzieło) zarówno u innego, jak i u tego samego pracodawcy, u którego jest zatrudniony i u którego korzysta z urlopu bezpłatnego.

Urlop bezpłatny a podnoszenie kwalifikacji

Urlop bezpłatny może przysługiwać pracownikowi na czas podnoszenia przez niego kwalifikacji zawodowych. Pracownik może zdobywać lub uzupełniać wiedzę i umiejętności. Dotyczy to sytuacji, gdy pracownik we własnym zakresie, bez inicjatywy oraz zgody pracodawcy decyduje się na podnoszenie kwalifikacji. Takie podnoszenie kwalifikacji ma miejsce w czasie wolnym od pracy, ponieważ pracownikowi przysługuje albo urlop bezpłatny albo zwolnienie z części lub całego dnia pracy, ale bez zachowania prawa do wynagrodzenia. Pracownik nie otrzymuje w takiej sytuacji dofinansowania.

Powrót do pracy po urlopie bezpłatnym

Jeżeli pracownik został wybrany np. w wyborach samorządowych na wójta, ma prawo wziąć u dotychczas zatrudniającego go pracodawcy urlop bezpłatny. Po zakończeniu kadencji, pracownik ma prawo do powrotu do pracy, jednak musi to zgłosić w ciągu 7 dni od rozwiązania stosunku pracy z wyboru. Pracownik ma prawo powrotu na stanowisko równorzędne pod względem wynagrodzenia z poprzednio zajmowanym. Jeżeli pracownik jednak nie zdecydował się na wzięcie urlopu bezpłatnego w związku z wyborem, przysługuje mu za to świadczenie pieniężne - odprawa w wysokości jednomiesięcznego wynagrodzenia.

Po zakończeniu urlopu bezpłatnego pracownik ma obowiązek powrócić do pracy, a pracodawca obowiązek dopuścić pracownika do pracy na dotychczasowym stanowisku. Prawo gwarantuje pracownikowi, który po zakończeniu urlopu bezpłatnego zgłosił gotowość pracy, ale nie został do niej dopuszczony przez pracodawcę prawo do wynagrodzenia wynikającego z jego osobistego zaszeregowania określonego stawką godzinową lub miesięczną, a gdy taki składnik wynagrodzenia nie został wyodrębniony – do 60% wynagrodzenia.

 Trzeba pamiętać, aby po urlopie sprawdzić ważność badań lekarskich oraz przeszkolenia z zakresu BHP i przepisów przeciwpożarowych.

Urlop bezpłatny a świadczenia z ZUS-u

W czasie urlopu bezpłatnego stosunek pracy nie ustaje, ale w okresie urlopu bezpłatnego pracownik nie podlega ubezpieczeniom społecznym oraz ubezpieczeniu zdrowotnemu z tytułu pozostawania w stosunku pracy u pracodawcy, który udzielił takiego urlopu. Może natomiast przystąpić dobrowolnie do ubezpieczenia emerytalnego, rentowego i zdrowotnego.

Zasiłek po urlopie bezpłatnym

Jak wskazuje ZUS - jeżeli niezdolność do pracy trwa po zakończeniu urlopu bezpłatnego, pracownik ma prawo do zasiłku chorobowego u pierwszego pracodawcy, u którego zakończył się urlop bezpłatny. Natomiast nie ma prawa do zasiłku chorobowego po ustaniu tytułu ubezpieczenia chorobowego, jakim była praca u drugiego pracodawcy.