Kiedy przywrócenie pracownika do pracy może być uznane za niecelowe

Charakterystyczną cechą spraw z zakresu prawa pracy jest możliwość orzekania przez sąd w pewnych przypadkach ponad żądanie pracownika. Dotyczy to sytuacji, gdy pracownik dokonał wyboru jednego z przysługujących mu alternatywnie roszczeń, a zgłoszone roszczenie okazało się nieuzasadnione. Sąd może wówczas z urzędu uwzględnić inne roszczenie alternatywne (art. 477¹ Kodeksu postępowania cywilnego).

Roszczenia alternatywne, tj. w postaci przywrócenia do pracy (uznania wypowiedzenia za bezskuteczne) lub odszkodowania przysługują pracownikowi przy bezzasadnym lub niezgodnym z prawem rozwiązaniu umowy o pracę na czas nieokreślony (art. 45 § 1 i art. 56 § 1 Kodeksu pracy).

W przypadku umów na czas określony i na czas wykonywania określonej pracy, które zostały rozwiązane bez wypowiedzenia z naruszeniem przepisów, pracownikowi przysługuje odszkodowanie, natomiast przywrócenie do pracy tylko wówczas, gdy pozostał jeszcze długi okres do zakończenia tych umów o pracę (art. 59 Kodeksu pracy).

Odszkodowanie w razie niezgodnego z prawem rozwiązania umowy przez pracodawcę >>

PRZYKŁAD

Pracodawca wypowiedział pracownikowi umowę o pracę na czas określony z naruszeniem przepisów o wypowiadaniu umowy, tj. bez zachowania formy pisemnej. W takiej sytuacji pracownikowi przysługuje jedynie roszczenie odszkodowawcze w wysokości wynagrodzenia za czas, do upływu którego miała trwać umowa, nie więcej jednak niż za 3 miesiące. Możliwość wyboru roszczenia o przywrócenie do pracy istnieje jedynie przy niezgodnym z prawem wypowiedzeniu umów o pracę na czas nieokreślony, chyba że pracownik korzysta z ochrony szczególnej.

Możliwość orzeczenia przez sąd wbrew woli pracownika, tj. o odszkodowaniu zamiast o przywróceniu do pracy (bezskuteczności wypowiedzenia) istnieje wówczas, gdy sąd pracy ustali, że uwzględnienie pierwotnie zgłoszonego żądania jest niemożliwe lub niecelowe (art. 45 § 2 i art. 56 § 2 Kodeksu pracy).

Przyczyny zasądzenia przez sąd pracy roszczenia alternatywnego

Niemożliwość przywrócenia do pracy odnosi się do okoliczności obiektywnych. Natomiast niecelowość przywrócenia pracownika do pracy ma charakter ocenny i istnieje wówczas, gdy przywrócenie to jest wprawdzie obiektywnie możliwe, lecz nie będzie uzasadnione ze względu na osobę pracownika, okoliczności związane z pracodawcą bądź inne. Ocena celowości przywrócenia pracownika do pracy należy do sądu, który powinien uwzględnić wszystkie okoliczności sprawy, tj. przede wszystkim:

• rodzaj przyczyny rozwiązania stosunku pracy („ciężkie” lub „zwykłe” naruszenie obowiązków pracowniczych, przyczyny niezwiązane z osobą pracownika itp.),

• podstawę orzeczenia o przywróceniu do pracy (bezzasadność zarzutów czy naruszenie przez pracodawcę jedynie wymagań formalnych obowiązujących przy rozwiązywaniu umów o pracę),

• skutki mogące wyniknąć dla jednej lub drugiej strony z przywrócenia pracownika do pracy lub z zasądzenia na jego rzecz odszkodowania.

---

Przykłady w praktyce sądowej wskazują, że niecelowość wydania orzeczenia o przywróceniu pracownika do pracy uzasadniają okoliczności wiążące się z jednej strony z funkcjonowaniem zakładu pracy, z drugiej zaś z tak nagannym postępowaniem pracownika, że jego powrót do pracy byłby niewskazany dla zachowania porządku i dyscypliny pracy.

WAŻNE!

Przywrócenie do pracy pracownika jest najczęściej niecelowe z powodu przyczyn związanych z funkcjonowaniem zakładu lub z powodu nagannego zachowania pracownika, które uniemożliwia jego powrót do pracy.

Analiza, czy przywrócenie pracownika do pracy jest niemożliwe lub niecelowe, powinna być dokonana według stanu rzeczy istniejącego w chwili zamknięcia rozprawy. Potwierdził to Sąd Najwyższy w wyroku z 25 stycznia 2001 r. (I PKN 206/00, OSNAP 2002/19/460).

Może się więc zdarzyć, że o ile przywrócenie do pracy byłoby celowe i możliwe w chwili rozwiązania umowy o pracę, o tyle w chwili wyrokowania będzie już niecelowe. Jednak sama długotrwałość postępowania sądowego nie uzasadnia samodzielnie niemożliwości lub niecelowości przywrócenia pracownika do pracy. Potwierdził to Sąd Najwyższy w wyroku z 15 października 1999 r. (I PKN 295/99, OSNAP 2001/5/145). Nie można zatem odmówić pracownikowi powrotu do pracy tylko z tego powodu, że od daty rozwiązania umowy o pracę upłynął znaczny okres (np. kilka lat).

Zwalnianie pracowników zatrudnionych na zastępstwo >>

Przyczyny niecelowości przywrócenia do pracy leżące po stronie pracodawcy

Niemożność lub niecelowość przywrócenia do pracy może wynikać z okoliczności obiektywnych, leżących często po stronie pracodawcy, związanych z funkcjonowaniem zakładu pracy. Należą do nich najczęściej:

• zmiana sytuacji organizacyjno-prawnej pracodawcy,

• likwidacja danego stanowiska pracy, brak zapotrzebowania ze względów organizacyjnych na pracę danego rodzaju,

• aktualna sytuacja ekonomiczna pracodawcy, np. postępująca likwidacja danego działu czy ograniczenie świadczonych usług z uwagi na problemy ekonomiczne i zwolnienia pracowników, brak środków finansowych na utrzymanie dotychczasowego zatrudnienia.

PRZYKŁAD

U pracodawcy są przeprowadzane zwolnienia grupowe, w ramach których wadliwie (z naruszeniem wymagań formalnych) wypowiedziano pracownikowi umowę o pracę na czas nieokreślony. W toku procesu ustalono, że dział, w którym pracował pracownik, został znacznie zredukowany pod względem liczby zatrudnionych pracowników i w ciągu najbliższych miesięcy zostanie całkiem zlikwidowany w związku z zaprzestaniem produkcji. W takiej sytuacji sąd może uznać przywrócenie do pracy za niecelowe i zamiast przywrócenia do pracy zasądzić na jego rzecz odszkodowanie.

---

Przyczyny niecelowości przywrócenia do pracy leżące po stronie pracownika

Za niecelowością przywrócenia pracownika do pracy mogą przemawiać także różne okoliczności leżące po stronie pracownika. W praktyce wskazuje się najczęściej następujące sytuacje:

• nienależyte wykonywanie obowiązków, jak np. wielokrotne nieusprawiedliwione nieobecności pracownika, spożywanie alkoholu w pracy, niewystarczające zdolności organizacyjne, samowolna odmowa wykonywania pracy, niewłaściwy stosunek do interesantów, brak zdyscyplinowania czy dbałości o doskonalenie własnych kwalifikacji zawodowych, złe kierowanie pracownikami w ramach powierzonej funkcji,

• gdy pracownik nie chce i ze względów zdrowotnych nie może na danym stanowisku wykonywać części normalnych zadań,

• istnienie silnego i długotrwałego konfliktu osobistego między pracodawcą a pracownikiem (potwierdza to wyrok Sądu Najwyższego z 4 stycznia 2008 r., I PK 179/2007, M.P.Pr 2008/5/250),

• konflikt w zakładzie pracy wynikający z cech osobowości pracownika, np. jego nadmiernej impulsywności, skłonności do narzucana innym własnego zdania, nieprzyjmowania krytyki swojej osoby ze strony innych osób,

• sprzeczność zgłoszonego żądania przywrócenia do pracy z zasadami współżycia społecznego, np. w przypadku gdy powrót pracownika do pracy mógłby wpływać na obniżenie dyscypliny pracy lub budzić zgorszenie wśród załogi,

• utrata przez pracodawcę zaufania do pracownika (w szczególności w przypadku pracowników zajmujących odpowiedzialne stanowiska).

Skrócenie okresu wypowiedzenia >>

W praktyce orzeczniczej uznaje się, że brak zasadności roszczenia zgłoszonego przez pracownika w postaci przywrócenia do pracy może również wynikać z okoliczności, które nakazują uznanie tego roszczenia za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego lub ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa (art. 8 Kodeksu pracy), mimo że przepisy prawa pracy nie przewidują w takich sytuacjach roszczeń alternatywnych. Dotyczy to pracowników szczególnie chronionych przed rozwiązaniem stosunku pracy. Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z 8 listopada 2006 r. (I PK 115/06, M.P.Pr. 2007/5/258) stwierdzając, że „sąd oddalający powództwo o przywrócenie do pracy i zasądzający odszkodowanie nie ma obowiązku powołania się na art. 45 § 2 k.p. i dokonania wyboru zgłoszonego żądania tylko na podstawie przesłanek wymienionych w tym przepisie, tj. gdy przywrócenie do pracy jest niemożliwe lub niecelowe”. Mimo że w przypadku pracownika podlegającego szczególnej ochronie nie ma zastosowania art. 45 § 2 k.p., dopuszczalne jest zasądzenie dla takiego pracownika odszkodowania wyłącznie na podstawie sprzeczności wybranego przez niego roszczenia z zasadami współżycia społecznego.

PRZYKŁAD

Pracodawca wypowiedział umowę o pracę pracownikowi podlegającemu szczególnej ochronie z tytułu pełnionej funkcji związkowej ze względu na utratę zaufania spowodowaną długotrwałym konfliktem z przełożonymi, podważaniem kompetencji pracodawcy, konfliktowością oraz negatywnymi stosunkami z resztą załogi. Wypowiedzenie nastąpiło mimo braku zgody zarządu związku zawodowego na jego dokonanie. W tej sytuacji sąd może orzec zamiast zgłoszonego przez pracownika roszczenia o przywrócenie do pracy jedynie odszkodowanie ze względu na sprzeczność pierwotnie zgłoszonego roszczenia z zasadami współżycia społecznego (art. 8 Kodeksu pracy), mimo że przepisy prawa pracy nie przewidują wprost takiej możliwości.

Podstawa prawna:

• art. 316 § 1, art. 321, art. 477¹ Kodeksu postępowania cywilnego,

• art. 8, art. 45, art. 56 Kodeksu pracy,

• art. 32 ustawy z 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (DzU z 2001 r. nr 79, poz. 854 ze zm.).