Pielęgnacyjne świadczenie: kiedy zrozumieją, że warunkiem przyznania świadczenia nie powinno być wyłącznie posiadanie przez współmałżonka OzN orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności? NSA wciąż milczy

• Świadczenie pielęgnacyjne: wciąż trwa spór o warunki przyznawania świadczeń opiekuńczych
• Świadczenie pielęgnacyjne: w dniu 6 października 2025 r., w sprawie o sygnaturze I OPS 2/24 NSA pozostawił bez rozpoznania zagadnienie prawne przedstawione przez składu siedmiu sędziów
• Pielęgnacyjne świadczenie: kiedy zrozumieją, że warunkiem przyznania świadczenia nie powinno być wyłącznie posiadanie przez współmałżonka OzN orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności? NSA wciąż milczy
• Konsekwencje obecnego stanu prawnego są dotkliwe dla wielu polskich rodzin
• Decyzja NSA o pozostawieniu bez rozpoznania zagadnienia prawnego w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego jest nie tylko rozczarowująca, ale i alarmująca, podkreśla RPO

Świadczenie pielęgnacyjne: wciąż trwa spór o warunki przyznawania świadczeń opiekuńczych

W ostatnich latach polski system zabezpieczenia społecznego stoi przed wyzwaniami związanymi z ochroną praw osób z niepełnosprawnościami i ich opiekunów. Jednym z najbardziej istotnych i ważnych tematów jest świadczenie pielęgnacyjne – forma wsparcia finansowego dla tych, którzy rezygnują z pracy, aby opiekować się bliskimi wymagającymi stałej pomocy. Jednak rygorystyczne przepisy często stają na drodze do uzyskania tej pomocy, nawet gdy opieka jest sprawowana na co dzień. Przykładem jest sprawa, która trafiła przed Naczelny Sąd Administracyjny (NSA).

Świadczenie pielęgnacyjne: w dniu 6 października 2025 r., w sprawie o sygnaturze I OPS 2/24 NSA pozostawił bez rozpoznania zagadnienie prawne przedstawione przez składu siedmiu sędziów

W IV kwartale 2025 r. Naczelny Sąd Administracyjny miał okazję rozstrzygnąć kluczową kwestię prawną dotyczącą świadczenia pielęgnacyjnego. W dniu 6 października 2025 r., w sprawie o sygnaturze I OPS 2/24, izba NSA pozostawiła jednak bez rozpoznania zagadnienie prawne. Chodziło o skargę kasacyjną obywatelki, której odmówiono przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną matką. Powodem odmowy było to, że ojciec (małżonek matki) nie legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności – co zgodnie z literalną wykładnią art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych jest warunkiem koniecznym dla przyznania świadczenia innym członkom rodziny (np. dzieciom).

Decyzja NSA o pozostawieniu sprawy bez rozpoznania oznacza, że sąd nie wydał w tym przypadku precedensowego orzeczenia, które mogłoby złagodzić rygor obowiązujących przepisów. Jak wynika z pisemnego uzasadnienia (dostępnego w załączniku do komunikatu NSA), sąd nie dopatrzył się podstaw do podjęcia uchwały wyjaśniającej kwestię prawną. To rozczarowujące rozstrzygnięcie dla Rzecznika Praw Obywatelskich, który aktywnie uczestniczył w postępowaniu, domagając się zmian. W szczególności taki brak reakcji NSA jest trudny do zaakceptowania przez osoby z niepełnosprawnościami i ich opiekunów, co podkreślają na różnych forach, mediach społecznościowych, w ramach działania w stowarzyszeniach, fundacjach czy związkach.

Istota problemu prawnego, który NSA pozostawił bez odpowiedzi, dotyczy wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Te przepisy regulują uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego dla osób z najbliższej rodziny (w tym dzieci, rodziców, rodzeństwa) sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną pozostającą w małżeństwie. Obecnie, zgodnie z literalną wykładnią, świadczenie to przysługuje im tylko wtedy, gdy współmałżonek osoby niepełnosprawnej ma orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Pielęgnacyjne świadczenie: kiedy zrozumieją, że warunkiem przyznania świadczenia nie powinno być wyłącznie posiadanie przez współmałżonka OzN orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności? NSA wciąż milczy

Warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie powinno być wyłącznie posiadanie przez współmałżonka osoby niepełnosprawnej orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zamiast tego, świadczenie powinno przysługiwać również wtedy, gdy współmałżonek z przyczyn obiektywnych nie może sprawować realnie i efektywnie opieki, nawet jeśli nie ma formalnego orzeczenia. Jako przykłady takich sytuacji RPO wskazał:

• Osoby powyżej 75. roku życia, które z racji wieku i pogarszającego się stanu zdrowia nie są w stanie zapewnić odpowiedniej opieki.
• Osoby, które same pobierają świadczenia opiekuńcze (np. zasiłek pielęgnacyjny lub dodatek pielęgnacyjny) z powodu konieczności sprawowania opieki nad innym członkiem rodziny (np. niepełnosprawnym dzieckiem).
• Emerytów lub rencistów, których sytuacja materialna i zdrowotna uniemożliwia im aktywną opiekę.

Zdaniem RPO, aktualne brzmienie art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych jest zbyt rygorystyczne i nie uwzględnia rzeczywistych potrzeb rodzin. Samo kryterium posiadania orzeczenia przez współmałżonka jest nieelastyczne i nieobiektywne, ponieważ nie bierze pod uwagę indywidualnych okoliczności życiowych. W efekcie, wielu faktycznych opiekunów (np. dzieci osób niepełnosprawnych) zostaje pozbawionych wsparcia finansowego, chociaż poświęcają swój czas i rezygnują z kariery zawodowej.

Tę interpretację usankcjonowała nawet uchwała siedmiu sędziów NSA z 14 listopada 2022 r. (sygn. akt I OPS 2/22), w której sąd stwierdził, że: „warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (...) osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności”. To stanowisko, choć formalnie poprawne prawnie, jest krytykowane przez RPO za ignorowanie rzeczywistych potrzeb opiekuńczych.

Konsekwencje obecnego stanu prawnego są dotkliwe dla wielu polskich rodzin

Konsekwencje obecnego stanu prawnego są dotkliwe dla wielu polskich rodzin. Jak podkreśla RPO, problemy z uzyskaniem świadczenia pielęgnacyjnego dotyczą na przykład:

1. Dziecka osoby niepełnosprawnej, które opiekuje się rodzicem, podczas gdy drugi rodzic (współmałżonek) jest już osobą starszą (np. po 75. roku życia), schorowaną, pobierającą emeryturę lub rentę, a często samą wymagającą opieki (np. z powodu demencji). Mimo że drugi małżonek nie może w żaden sposób pomóc w opiece, brak jego orzeczenia o niepełnosprawności blokuje przyznanie świadczenia dla dziecka.
2. Rodzeństwa lub rodziców, którzy przejęli obowiązki opiekuńcze, gdy małżonek osoby niepełnosprawnej zrezygnował z tej roli z powodu własnych problemów zdrowotnych (np. choroby przewlekłej) lub sytuacji rodzinnej (np. konieczność opieki nad wnukami).

W takich przypadkach, nawet jeśli opieka jest sprawowana sumiennie i wymaga poświęcenia, system nie zapewnia wsparcia, ponieważ opiera się na formalnych kryteriach, a nie na rzeczywistym stanie rzeczy.

Decyzja NSA o pozostawieniu bez rozpoznania zagadnienia prawnego w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego jest nie tylko rozczarowująca, ale i alarmująca, podkreśla RPO

Decyzja NSA o pozostawieniu bez rozpoznania zagadnienia prawnego w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego jest nie tylko rozczarowująca, ale i alarmująca. Pokazuje, że nawet najwyższe instancje sądowe nie zawsze są gotowe do podejmowania kontrowersyjnych kwestii, które wymagają odejścia od literalnej wykładni prawa na rzecz bardziej humanitarnego podejścia. Rzecznik Praw Obywatelskich słusznie wskazuje, że obiektywne okoliczności uniemożliwiające sprawowanie opieki przez współmałżonka powinny być traktowane na równi z posiadaniem orzeczenia o niepełnosprawności. W przeciwnym razie, system pozostawia bez pomocy osoby, które poświęcają swoje życie na opiekę nad bliskimi. Ta sprawa jest doskonałym przykładem, jak sztywne trzymanie się litery prawa może kolidować z zasadami sprawiedliwości społecznej. W obliczu starzejącego się społeczeństwa i rosnącej liczby osób wymagających opieki, polskie prawo musi ewoluować – uwzględniając nie tylko formalne dokumenty, ale przede wszystkim ludzką rzeczywistość. Należy mieć nadzieję, że NSA w przyszłości powróci do tego zagadnienia i przyjmie bardziej elastyczne stanowisko, które ochroni prawa najsłabszych.