Umowy cywilnoprawne a prawo do wypoczynku

• Brak minimalnego odpoczynku na zleceniu czy to naruszenie Konstytucji RP?
• Filmowcy chcą minimalnego odpoczynku! Stanowisko RPO
• Nagminność umów cywilnoprawnych
• Odpowiedź MRiPS

Brak minimalnego odpoczynku na zleceniu czy to naruszenie Konstytucji RP?

Kilka lat temu ustawodawca zdecydował, że osoby zatrudnione podstawie umów cywilnoprawnych będą miały ustawowo zagwarantowaną minimalną stawkę godzinową, na wzór minimalnego wynagrodzenia dla pracowników. Problem wraca. Środowiska osób zatrudnionych w ramach umów cywilnoprawnych domagają się minimalnych norm odpoczynku.

Pracownicy zgodnie z ustawą z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks Pracy (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 1510 ze zm., dalej: KP) mają prawnie zagwarantowane prawo do 11 godzin dobowego i 35 godzin tygodniowego odpoczynku. 

Czy osoby mające zawartą umowę: zlecenia, dzieła, agencyjną, samozatrudnieni współpracujący stale z jednym podmiotem – też powinni mieć do tego prawo? Czy pewne uprawnienia z KP powinny być przeniesione na grunt umów uregulowanych w ustawie z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks Cywilny (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 1360, dalej: KC). 

Ważne jest to, że Konstytucja RP w art. 66 ust. 2 wskazuje: Pracownik ma prawo do określonych w ustawie dni wolnych od pracy i corocznych płatnych urlopów; maksymalne normy czasu pracy określa ustawa. Konstytucja RP odnosi się więc tylko osób zatrudnionych na podstawie: umowy o pracę, powołania, mianowania, wyboru czy spółdzielczej umowy o pracę. Konstytucja nie używa sformułowania: każdy, osoba zatrudniona, wykonujący pracę. Gdyby tak było można byłoby zastanowić się nad szerokim rozumieniem przepisów, które również mogłyby gwarantować minimalny odpoczynek również zatrudnionym na cywilnoprawnych podstawach w ramach niepracowniczych stosunków. Tak jednak nie jest!

Filmowcy chcą minimalnego odpoczynku! Stanowisko RPO

Ale…! Ale pomimo tego, do RPO zgłosił się Związek Zawodowy Filmowców (ZZF) twierdząc, że ze względu na specyfikę pracy i branży powinni mieć ustawowo zagwarantowane prawo do odpoczynku. Co ważne związkowcom nie chodzi o prawo do urlopu wypoczynkowego, tylko o regulację maksymalnych norm pracy. ZZF nie zauważa jednak, że będzie to generowało konieczność zastosowana nadgodzin, które nie są typowe dla stosunków cywilnoprawnych, a prawa pracy. 

Jednakże, RPO podziela stanowisko ZZF o naruszeniu istoty konstytucyjnego prawa do odpoczynku. Jego zdaniem w przypadku zatrudnienia na podstawie umowy cywilnoprawnej brak ochrony prawnej takiej jednostki, która nie ma realnej możliwości kształtowania treści zobowiązania do pracy, a jednocześnie dla której zatrudnienie cywilnoprawne stanowi jedyne dostępne źródło utrzymania. Nie ma? To w takim razie co ze swobodą umów i kształtowania danego stosunku prawnego, co jest właśnie charakterystyczne dla prawa cywilnego. Kodeks cywilny normuje stosunki cywilnoprawne, w których strony są pod względem prawnym równorzędne i autonomiczne, co oznacza, że w ramach stosunku cywilnoprawnego nie występuje zasadniczo podporządkowanie jednej strony wobec drugiej i żadnej ze stron nie przysługuje kompetencja do jednostronnego (władczego) rozstrzygania o prawach i obowiązkach drugiej strony. Być może filmowcy nie potrafią odpowiednio negocjować swoich kontraktów.

W konsekwencji, RPO przyznał, że aktualny brak ochrony prawnej osoby zatrudnionej na podstawie umowy cywilnoprawnej jest naruszeniem istoty konstytucyjnego prawa do wypoczynku. RPO skierował do MRiPS pismo w tej sprawie. 

Nagminność umów cywilnoprawnych

„Związkowcy zwracają również uwagę na problemy związane z wykonywaniem zatrudnienia przy produkcji audiowizualnej. Wskazują, że filmowcy wykonują pracę zarobkową wyłącznie w ramach zatrudnienia niepracowniczego na podstawie umów prawa cywilnego (umowa zlecenia, umowa o dzieło, umowa o świadczenie usług, samozatrudnienie). Oprócz osób, które faktycznie przy produkcji audiowizualnej wykonują "dzieło" w rozumieniu Kodeksu cywilnego, większość wykonuje zatrudnienie niepracownicze (w tym w ramach samozatrudnienia) spowodowane brakiem możliwości znalezienia innych źródeł utrzymania niż oferowane przez zleceniodawców zatrudnienie cywilnoprawne.”. 

Nasuwa się jedna uwaga: dlaczego filmowcy godzą się na takie warunki, nie negocjują umów czy też nie wnoszą powództw o ustalenie istnienia stosunku pracy – jeżeli praca jest wykonywana w warunkach podporządkowania. Wówczas mieliby zagwarantowane prawo do odpoczynku, o które wnoszą do RPO.

Odpowiedź MRiPS

Filmowcy nie są zadowoleni. Jak wynika z odpowiedzi MRiPS nie planuje obecnie podejmować prac w tym zakresie. Ministerstwo słusznie podkreśla, że czym innym jest zatrudnienie pracownicze od niepracowniczego. Definicja pracownika z KP nie obejmuje bowiem umów cywilnoprawnych z KC.

Dla sprawy kluczowe znaczenie ma treść § 3 ust. 2 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 czerwca 2002 r. w sprawie zasad techniki prawodawczej (Dz.U. z 2016 r., poz. 283), zgodnie z którym, w ustawie nie zamieszcza się przepisów, które regulowałyby sprawy wykraczające poza wyznaczony przez nią zakres przedmiotowy (stosunki, które reguluje) oraz podmiotowy (krąg podmiotów, do których się odnosi). Skoro więc KP reguluje stosunki pracy, to wątpliwa pozostaje kwestia możliwości uregulowania prawa do odpoczynku dobowego osób świadczących pracę na podstawie umów cywilnoprawnych w przepisach Kodeksu pracy (lub rozporządzeniu wydanym na jego podstawie).

Powyższe jest jasne, jednak RPO wnioskował np. o to, aby uprawnienia filmowców były uregulowane w lex specialis, tak jak np. w przypadku ustawy o czasie pracy kierowców, pracy nauczycieli, pielęgniarek i położnych czy lekarzy. Dużo branż ma więc swoje szczególne regulacje. Do tego MRiPS nie odniosło się.

Nie zmienia to jednak faktu, że związkowcy mogą w układach zbiorowych pracy wynegocjować dla filmowców korzystne warunki świadczenia usług czy dzieła. Nie powinno dochodzić do zacierania istoty danego stosunku prawnego i ingerowania w jego istotę.