Majątkowe prawa autorskie pracowników

Często wykonywanie obowiązków pracowniczych związane jest z działalnością twórczą pracowników, której efektem końcowym jest powstanie utworu pracowniczego o indywidualnym charakterze.

Zasady dotyczące korzystania oraz ochrony utworów pracowniczych zawierają przepisy ustawy z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (zwanej dalej prawem autorskim). Przewidziane w tej ustawie zasady dotyczące ochrony autorskich praw majątkowych do utworów pracownika różnią się od ogólnych zasad dotyczących ochrony praw twórców niebędących pracownikami.

Prawa autorskie do utworu pracowniczego>>

Decyduje wola stron stosunku pracy

Zgodnie z ogólną zasadą prawa autorskiego przysługuje ono twórcy, jeśli ustawa nie stanowi inaczej (art. 8 ust. 1 prawa autorskiego). Takim właśnie wyjątkiem jest przepis art. 12 ust. 1 przedmiotowej ustawy, który stanowi, że jeżeli ustawa lub umowa o pracę nie stanowią inaczej, pracodawca, którego pracownik stworzył utwór w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy, nabywa autorskie prawa majątkowe z chwilą przyjęcia utworu, w granicach wynikających z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron. Wynika z tego, że jeżeli pracodawca i pracownik nie umówili się inaczej w umowie o pracę, prawo do utworu pracowniczego przechodzi na pracodawcę z chwilą przyjęcia go. Do chwili dostarczenia utworu pracodawcy formalnie autorskie prawa majątkowe należą do pracownika.

Nie wszystkie jednak przejawy twórczej działalności pracownika należą do pracodawcy. Dotyczy to jedynie tych utworów pracowniczych, które zostały stworzone w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy.

---

Przykład

Pracownik biura architektonicznego w swoich normalnych godzinach pracy tworzy dla innej firmy projekty. Powstałe w ten sposób utwory, mimo że zostały stworzone na służbowym komputerze i w czasie pracy w biurze, należą do pracownika.

WAŻNE!

Przepis art. 12 prawa autorskiego, który jest przepisem szczególnym w stosunku do innych przepisów tej ustawy, dotyczy jedynie stosunków pracy nawiązanych w drodze umowy o pracę. Nie dotyczy on więc cywilnoprawnych form świadczenia pracy.

Do ochrony majątkowych praw autorskich utworów pracowniczych stworzonych w ramach zatrudnienia cywilnoprawnego będą miały zastosowanie ogólne zasady dotyczące ochrony praw twórcy.

Przykład

Pracownik zatrudniony na podstawie umowy o dzieło wykonuje fotografie dla czasopisma. Bez specjalnej klauzuli zawartej w tej umowie albo w odrębnej umowie (zwanej licencją) pracodawca nie będzie uprawniony do korzystania z wykonanych przez pracownika fotografii na zasadzie dorozumianej woli stron.

Ustawodawca w art. 12 prawa autorskiego, który zezwala pracodawcy na dorozumiane korzystanie z utworów pracownika, posługuje się zwrotem „umowa o pracę”, a skoro tak, to przepis ten dotyczy wszystkich rodzajów umów o pracę (na czas: nieokreślony, określony, wykonania określonej pracy oraz na zastępstwo i na okres próbny).

Pracownik zawsze pozostanie autorem>>

Utwory pracownicze stworzone przez pracowników tymczasowych zatrudnianych na podstawie umowy o pracę na czas określony lub na czas wykonania określonej pracy w braku odmiennej woli stron przechodzą na agencję pracy tymczasowej, która jest dla tych pracowników pracodawcą (art. 1 ustawy z 9 lipca 2003 r. o zatrudnianiu pracowników tymczasowych).

Własność praw autorskich do programu komputerowego

Prawa majątkowe do programu komputerowego stworzonego przez pracownika w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy przysługują pracodawcy, jeśli umowa nie stanowi inaczej (art. 74 § 3 prawa autorskiego). Wskazany przepis jest przepisem szczególnym w stosunku do pozostałych przepisów przedmiotowej ustawy, w tym przepisu art. 12. Podstawowa różnica między prawami do programów komputerowych a innymi utworami sprowadza się do tego, że w przypadku autorskich praw majątkowych do programów komputerowych pracodawca znajduje się w lepszej sytuacji niż w przypadku innego rodzaju utworów pracowniczych. Staje się on właścicielem programów komputerowych stworzonych przez pracownika w ramach obowiązków pracowniczych bez względu na podstawę świadczenia pracy (kodeksową czy cywilnoprawną), chyba że w umowie o pracę lub umowie cywilnoprawnej strony postanowiły inaczej (wyrok SN z 9 stycznia 2001 r., I PKN 493/00).

Przykład

Pracownik na podstawie umowy o dzieło tworzy oprogramowanie komputerowe dla firmy. Jeżeli strony tej umowy nie postanowiły inaczej, oprogramowanie stworzone przez pracownika w ramach przyjętego zamówienia określonego w ww. umowie będzie należeć do pracodawcy.

---

Granice korzystania z utworu pracowniczego

Prawo do korzystania z utworów pracowniczych przez pracodawcę na zasadzie dorozumianej woli stron nie ma charakteru absolutnego. Pracodawca korzysta z tych utworów w granicach wynikających z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron (art. 12 ust. 1 prawa autorskiego).

Przy ocenie pierwszego z wymienionych kryteriów bierze się pod uwagę rodzaj wykonywanych przez pracownika zadań, a zgodny zamiar stron umowy należy przede wszystkim łączyć z przedmiotem działalności pracodawcy. W celu uniknięcia ewentualnych sporów powstałych na tle interpretacji ww. pojęć najlepszym wyjściem byłoby wyraźne wymienienie w umowie o pracę pól eksploatacji, w których obrębie pracodawca posiadałby prawo do korzystania z utworu pracowniczego i skali uzgodnionej eksploatacji (np. zasięgu czasowego, terytorialnego).

Na jakich pracowników powinni stawiać pracodawcy>>

W razie braku takiego zapisu w umowie o pracę przedmiotowe prawa majątkowe będą należeć do pracodawcy także po ustaniu zatrudnienia, jeżeli pracownik stworzył utwory pracownicze w związku z wykonywaniem obowiązków pracowniczych.

Pracownik nie będzie mógł również domagać się od pracodawcy zwrotu stworzonych przez siebie w okresie zatrudnienia utworów pracowniczych, albowiem z chwilą dostarczenia utworu następuje przejście autorskich praw majątkowych na rzecz pracodawcy.

Pracodawca i pracownik mogą również wskazać w umowie określającej zasady korzystania z utworów pracowniczych wysokość odrębnego wynagrodzenia przysługującego pracownikowi za stworzone przez niego utwory. Brak takiego postanowienia spowoduje, że pracownikowi nie będzie przysługiwało dodatkowe wynagrodzenie z tytułu stworzenia przedmiotowych utworów. Będzie miał prawo do podwyższenia wynagrodzenia przez sąd w razie rażącej dysproporcji między jego wynagrodzeniem a korzyściami, jakie z tego tytułu osiąga pracodawca (art. 44 prawa autorskiego).

Podstawa prawna:

• ustawa z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (DzU z 2006 r. nr 90, poz. 631 ze zm.),

• art. 1 ustawy z 9 lipca 2003 r. o zatrudnianiu pracowników tymczasowych (DzU z 2003 r. nr 166, poz. 1608 ze zm.),

• wyrok Sądu Najwyższego z 9 stycznia 2001 r. (I PKN 493/00, OSNP 2002/17/407).