Wynagrodzenie za stałą opiekę nad osobą bliską

• Skargi opiekunów do RPO
• Czy opieka nad bliskim jest płatna?
• Czy opiekun może żądać zwrotu poniesionych kosztów?
• Wnioski o zmianę orzeczeń sądowych - rodzic się Tobą opiekował - teraz Ty opiekuj się nim
• Ministerstwo Sprawiedliwości odpowiedziało RPO
• Jak ustalić wynagrodzenie dla opiekuna?

Skargi opiekunów do RPO

Do Rzecznika Praw Obywatelskich (RPO) trafiają skargi, dotyczące tego, że polskie sądy nie przyznają rodzicom czy bliskim wynagrodzenia za stałą opiekę nad członkiem rodziny, który tego wymaga i to nawet jeżeli opieka jest pełna poświęcenia i wymaga dużego zaangażowania, kosztem życia osobistego i zawodowego. Oczywiście w każdym przypadku wygląda to inaczej i każdą sprawę należy rozpatrywać indywidualnie. Przy ewentualnym przyznaniu wynagrodzenia należy rozważyć ilość i charakter obowiązków oraz wykonywanych czynności przez opiekuna prawnego. Jeżeli dzieje się tak, że jego nakład pracy przekracza zakres ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, to wówczas zasadne jest przyznanie wynagrodzenie.

Według RPO należałoby tak zmienić przepisy, aby ich interpretacja przepisów przez sądy nie wykluczała osób bliskich i spokrewnionych z grona upoważnionych do otrzymywania wynagrodzenia za opiekę czy kuratelę. W związku z tym RPO wystąpił do Ministerstwa Sprawiedliwości o wyrażenie stanowiska.

Oczywiście należy rozróżnić te sprawy, od świadczeń i zasiłków opiekuńczych, które otrzymują członkowie rodziny z ZUS w sytuacji sprawowania opieki np. nad niepełnosprawnym dzieckiem. W takiej sytuacji nie jest możliwe dodatkowe zarobkowanie i przysługuje tylko świadczenie z ZUS.

Czy opieka nad bliskim jest płatna?

Opiekun obowiązany jest wykonywać swe czynności z należytą starannością, jak tego wymaga dobro pozostającego pod opieką i interes społeczny. Przyjmuje się, że na opiekę składają się: piecza nad osobą, zarząd majątkiem oraz reprezentacja pupila.

Z art. 162 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1359, dalej: KRO), sąd opiekuńczy przyzna opiekunowi za sprawowanie opieki na jego żądanie stosowne wynagrodzenie okresowe albo wynagrodzenie jednorazowe w dniu ustania opieki lub zwolnienia go od niej. Z jakich środków pokrywa się wynagrodzenie? Wynagrodzenie pokrywa się z dochodów lub z majątku osoby, dla której opieka została ustanowiona, a jeżeli osoba ta nie ma odpowiednich dochodów lub majątku, wynagrodzenie jest pokrywane ze środków publicznych na podstawie przepisów o pomocy społecznej.

UWAGA! Niemniej jednak, wynagrodzenia nie przyznaje się, jeżeli nakład pracy opiekuna jest nieznaczny lub gdy sprawowanie opieki jest związane z pełnieniem funkcji rodziny zastępczej albo czyni zadość zasadom współżycia społecznego. Wyjątki te nie powinny być interpretowane rozszerzająco przez sądu, niekiedy bowiem wymagana jest 24-godzinna opieka, co wymusza rezygnację opiekuna z pracy zarobkowej, brak czasu na odpoczynek, na własne życie.

Czy opiekun może żądać zwrotu poniesionych kosztów?

Tak, zgodnie z KRO, opiekun może żądać od pozostającego pod opieką zwrotu nakładów i wydatków związanych ze sprawowaniem opieki. Do roszczeń z tego tytułu stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu. Roszczenia o zwrot kosztów przedawniają się z upływem 3 lat od ustania opieki lub zwolnienia opiekuna.

Wnioski o zmianę orzeczeń sądowych - rodzic się Tobą opiekował - teraz Ty opiekuj się nim

Jak wskazuje RPO opiekunowie chcą, aby doszło do zmiany prawomocnych orzeczeń sądowych, w których wniosek o przyznanie wynagrodzenia został oddalony, ponieważ sąd uznał, że opieka czyni zadość zasadom współżycia społecznego. Sądy uznawały, że naturalne i powszechne jest, że najpierw to rodzice dbają o wychowanie i utrzymanie swoich dzieci, a z czasem - kiedy oni sami wymagają wsparcia - to dzieci udzielają im pomocy, zarówno osobiście, jak i materialnie. Opieka wymaga od nich wielkich wyrzeczeń przy ciągłych problemach materialnych, wynikających z niewystarczających przychodów na pokrycie wszystkich potrzeb i podopiecznego, i opiekuna przychodów. Zdaniem skarżących, nie tylko odbiera to im godność i poczucie wartości wykonywanej pracy, ale stawia ich w sytuacji gorszej niż opiekunów prawnych, niezwiązanych z podopiecznym węzłem pokrewieństwa czy szczególnie bliskiej relacji. Wtedy sądy nie odwołują się bowiem do obowiązków alimentacyjnych ciążących na opiekunie ani do zakorzenionej w tradycji powinności dbania nawzajem o siebie przez członków rodziny.

W tym sensie można by rozważyć wątek świadczeń 500+. Skoro rodzic otrzymuje to świadczenie od Państwa na opiekę nad dzieckiem, to czemu później już to dorosłe dziecko, nie otrzymuje również świadczeń finansowych na swojego starszego wiekiem rodzica. Czy polityka senioralna nie powinna się w tym zakresie zmienić?

Ministerstwo Sprawiedliwości odpowiedziało RPO

Ministerstwo Sprawiedliwości odpowiedziało, że rozważa m.in. możliwość podjęcia prac legislacyjnych w celu wprowadzenia do art. 162 KRO odpowiedniej zmiany, która eliminowałaby możliwość odmowy przyznania wynagrodzenia opiekunowi prawnemu, gdy sprawowanie opieki czyni co prawda zadość zasadom współżycia społecznego, zwłaszcza gdy na opiekunie prawnym ciąży ustawowy obowiązek alimentacyjny wobec osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie, ale nakład pracy opiekuna prawnego przy sprawowaniu tej opieki jest znaczny. Minister Sprawiedliwości wskazuje, że zmiana przepisu art. 162 KRO mogłaby przybrać następujące brzmienie: - w art. 162 § 2 otrzymuje brzmieniu: „§ 2. Wynagrodzenia nie przyznaje się, jeżeli nakład pracy opiekuna jest nieznaczny lub gdy sprawowanie opieki jest związane z pełnieniem funkcji rodziny zastępczej. Wynagrodzenia nie przyznaje się także, gdy bezpłatne sprawowanie opieki czyni zadość zasadom współżycia społecznego, chyba że nakład pracy opiekuna jest znaczny, a opieka sprawowana jest prawidłowo.".

Jak ustalić wynagrodzenie dla opiekuna?

Ustalając uprawnienie opiekuna prawnego do wynagrodzenia za sprawowanie opieki prawnej, jak i ustalając wysokość tego wynagrodzenia sąd jest obowiązany uwzględnić wszystkie okoliczności, tj.:

• zakres obowiązków opiekuna co do pieczy nad osobą podopiecznego - co jest zależne przede wszystkim od stanu zdrowia podopiecznego;
• zakres obowiązków opiekuna co do zarządu majątkiem podopiecznego - co jest zależne przede wszystkim od wielkości i rodzaju tego majątku;
• nakład i rodzaj pracy opiekuna; jakości sprawowanej opieki; wpływ pracy opiekuna na dochodowość majątku.

Należy przy tym pokreślić, że wynagrodzenie opiekuna prawnego stanowi swoisty ekwiwalent za czas i zaangażowanie opiekuna w sprawy podopiecznego, nie jest natomiast wynagrodzeniem z tytułu cywilnoprawnej umowy o świadczenie usług. Wynagrodzenie za sprawowanie opieki wypłaca się w wysokości ustalonej przez sąd. Jako że w braku odpowiednich dochodów lub majątku podopiecznego, z których można by pokryć wynagrodzenie opiekuna, świadczenie to stanowi świadczenie z pomocy społecznej. Wynagrodzenie opiekuna może przyjąć postać świadczenia jednorazowego, płatnego po ustaniu opieki lub zwolnieniu z jej sprawowania, albo okresowego, wypłacanego systematycznie w ustalonych w postanowieniu sądu odstępach czasu (w szczególności miesięcznie, dwumiesięcznie czy kwartalnie).

Podstawa prawna:

Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1359)