NIK: orzekanie i ustalanie poziomu wsparcia dla osób z niepełnosprawnościami – więcej trudności niż realnej pomocy. Gdzie i dlaczego?

• System wsparcia dla osób z niepełnosprawnościami w Wielkopolsce: więcej barier niż pomocy
• Kadrowe braki i nieatrakcyjne warunki pracy dla lekarzy
• Lakoniczne orzeczenia i brak przejrzystości
• Nielegalne praktyki przy składaniu wniosków
• Nieskuteczny nadzór i opóźnienia w rozpatrywaniu wniosków
• Bariery dostępności – architektoniczne, cyfrowe i komunikacyjne
• Brak procedur ewakuacyjnych dla osób z niepełnosprawnościami
• Rekomendacje i konieczność zmian

System wsparcia dla osób z niepełnosprawnościami w Wielkopolsce: więcej barier niż pomocy

W teorii orzekanie o niepełnosprawności oraz ustalanie poziomu potrzeby wsparcia powinno stanowić fundament sprawiedliwej i dostępnej polityki społecznej. To właśnie na podstawie tych decyzji osoby z niepełnosprawnościami uzyskują dostęp do świadczeń, usług i form pomocy, które mają ułatwić im codzienne funkcjonowanie.

Kadrowe braki i nieatrakcyjne warunki pracy dla lekarzy

Jednym z najbardziej palących problemów jest chroniczny niedobór lekarzy specjalistów w zespołach orzekających. W żadnej z kontrolowanych jednostek – w tym w starostwach i powiatowych centrach pomocy rodzinie – nie udało się zapewnić pełnej obsady medycznej. Brakuje zwłaszcza psychiatrów, otolaryngologów, okulistów, neurologów, pediatrów i ortopedów. Powodem są niskie stawki za pracę w orzecznictwie, które nie zachęcają lekarzy do podejmowania dodatkowych obowiązków. W efekcie orzeczenia wydają często lekarze bez odpowiednich kwalifikacji w zakresie konkretnych schorzeń, co może prowadzić do błędnych decyzji, nieuwzględniających specyfiki chorób przewlekłych czy rzadkich.

Lakoniczne orzeczenia i brak przejrzystości

Kolejnym problemem jest jakość samych orzeczeń. W wielu przypadkach uzasadnienia decyzji były niepełne, ogólnikowe i pozbawione konkretów. Taki sposób komunikacji narusza zasady postępowania administracyjnego, w tym obowiązek informowania stron o motywach decyzji. Osoby ubiegające się o orzeczenie nie wiedzą, dlaczego ich wniosek został rozpatrzony negatywnie ani jakie argumenty mogłyby pomóc w ewentualnym odwołaniu. Co więcej, lekarze sporządzający oceny stanu zdrowia często pomijali prognozy dotyczące przebiegu choroby, co dodatkowo pogłębiało wrażenie arbitralności i braku rzetelności.

Nielegalne praktyki przy składaniu wniosków

Powiatowe zespoły ds. orzekania o niepełnosprawności stosowały wzory wniosków zawierające niezgodne z prawem oświadczenia. Wnioskodawcy byli zmuszani do podpisywania deklaracji o odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznania oraz do zobowiązywania się do pokrycia kosztów dodatkowych badań, jeśli zaświadczenie wystawił lekarz spoza publicznej służby zdrowia. Takie działania nie tylko wprowadzały w błąd, ale mogły również zniechęcać osoby z niepełnosprawnościami do ubiegania się o należne im świadczenia.

Nieskuteczny nadzór i opóźnienia w rozpatrywaniu wniosków

Wojewódzki Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności, który powinien sprawować kontrolę nad powiatowymi jednostkami, wykazał się niewystarczającym zaangażowaniem. Z zaplanowanych 12 kontroli w latach 2023–2024 przeprowadzono zaledwie pięć. Brak aktywnego nadzoru przyczynił się do pogłębiania problemów systemowych.

Bariery dostępności – architektoniczne, cyfrowe i komunikacyjne

Kontrola NIK ujawniła również poważne braki w dostępności instytucji orzekających. Żadna z jednostek nie spełniła wszystkich minimalnych wymagań w zakresie dostępności architektonicznej, cyfrowej i informacyjno-komunikacyjnej. Brakowało wind, podjazdów, dostosowanych toalet, a także rozwiązań dla osób z niepełnosprawnością wzroku i słuchu – takich jak pętle indukcyjne, tłumacze języka migowego czy informacje w alfabecie Braille’a. W niektórych przypadkach droga do komisji była wręcz niebezpieczna – np. w Wolsztynie prowadziła przez wąskie uliczki bez chodników, a we Wrześni przez cały budynek szpitala, w tym przez SOR.

Brak procedur ewakuacyjnych dla osób z niepełnosprawnościami

Na koniec warto wspomnieć o jeszcze jednym, często pomijanym aspekcie – bezpieczeństwie. W kontrolowanych jednostkach nie opracowano odpowiednich procedur ewakuacyjnych dla osób z niepełnosprawnościami. Brakowało sygnalizacji świetlnej i dźwiękowej, a także informacji dotykowej o kierunku ewakuacji. W sytuacji kryzysowej osoby z ograniczeniami mobilności czy percepcji mogłyby nie mieć realnej możliwości opuszczenia budynku.

Rekomendacje i konieczność zmian

W obliczu tak licznych nieprawidłowości NIK sformułowała szereg zaleceń dla kontrolowanych jednostek. Wskazano na konieczność:

• pozyskania lekarzy specjalistów,
• poprawy jakości uzasadnień orzeczeń,
• dostosowania wzorów wniosków do obowiązujących przepisów,
• wzmocnienia nadzoru nad powiatowymi zespołami,
• usprawnienia procesu rozpatrywania wniosków,
• zapewnienia dostępności dla osób ze szczególnymi potrzebami.

Bez wdrożenia tych zmian system wsparcia dla osób z niepełnosprawnościami pozostanie nieefektywny, nieprzyjazny i – co najważniejsze – niesprawiedliwy.