ZW i AZW: osoby z niepełnosprawnościami pozytywnie o nowej formie wsparcia, z której wciąż niewielu korzysta. Program obowiązuje w 2025

• Na czym polega zatrudnienie wspomagane?
• Co to jest zatrudnienie wspierane?
• Standaryzacja modelu zatrudnienia wspomaganego w Polsce
• Osoby z niepełnosprawnościami pozytywnie o nowej formie wsparcia, z której wciąż niewielu korzysta. Program obowiązuje w 2025
• Zadanie 1: Projekt modelu zatrudnienia wspomaganego (I kw. 2025 – IV kw. 2025)
• Zadanie 2: Monitoring, wsparcie i certyfikacja AZW - Agencje Zatrudnienia Wspomaganego. oraz ewaluacja MZW (I kw. 2026 – IV kw. 2028)
• Zadanie 3: Finalizacja modelu i przygotowanie ramy prawnej (I kw. 2029 – IV kw. 2029)
• Grupa docelowa i partnerzy
• Polska Federacja Zatrudnienia Wspomaganego
• Modelowy proces zatrudnienia wspomaganego składa się z pięciu etapów, każdy z nich obejmuje szeroki zakres działań.
• Harmonogram i budżet

Na czym polega zatrudnienie wspomagane?

Zatrudnienie wspomagane polega na zatrudnieniu osoby z niepełnosprawnością w zakładzie pracy na otwartym rynku pracy, z jednoczesnym systematycznym szkoleniem na stanowisku pracy oraz udzielaniem ciągłego wsparcia w utrzymaniu tego zatrudnienia, tak długo, ile potrzebuje tego wspierana osoba. Jak widać, to forma pomocy ta stawia w centrum zainteresowania osobę z niepełnosprawnością, jej indywidualne potrzeby, możliwości, które determinują zakres i rodzaj udzielonego jej wsparcia. Potrzeby każdej osoby różnią się od siebie, dlatego proponowane rozwiązania są specyficzne – „szyte na miarę”.

Co to jest zatrudnienie wspierane?

Zatrudnienie wspomagane opiera się na czterech podstawowych wartościach:

1. Normalizacja, czyli zapewnienie grupom marginalizowanym społecznie, takich samych praw oraz możliwości do życia i rozwoju jak innym obywatelom. W normalizacji nie chodzi o sprawienie, by wszyscy stali się w ogólnym pojęciu “normalni”, ale o podkreślenie, że bycie odmiennym nie może być powodem wykluczenia.
2. Waloryzacja roli społecznej – oznacza, że metody używane do wspierania osób wyłączonych są naturalne i dopasowane do sytuacji, powszechnie używane i zgodne z ogólnymi standardami panującymi w społeczeństwie.
3. Włączanie – jest ono czymś więcej niż tylko integracją. Polega na powstrzymywaniu się od dzielenia ludzi na grupy i zapewnienie im pełnego uczestnictwa w każdym aspekcie życia społecznego.
4. Idea „empowerment” – ma największe znaczenie dla koncepcji zatrudnienia. Według niej, osobom z niepełnosprawnościami należy stworzyć takie warunki, aby samodzielnie decydowały o wyborze miejsca pracy, zakresu zadań, godzinach pracy, środowisku społecznym oraz rodzajach wsparcia, którego potrzebują.

Standaryzacja modelu zatrudnienia wspomaganego w Polsce

Już 1 stycznia 2025 roku Biuro Pełnomocnika Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych oficjalnie ruszyło z projektem „Standaryzacja modelu zatrudnienia wspomaganego”. Partnerami merytorycznymi i organizacyjnymi przedsięwzięcia zostały dwie warszawskie organizacje działające na rzecz wsparcia zawodowego osób z niepełnosprawnościami: Polska Federacja Zatrudnienia Wspomaganego oraz Polska Unia Zatrudnienia Wspomaganego. Warto przyjrzeć się doświadczeniom innych krajów (np. Finlandii czy Niemiec), które już od lat stosują model zatrudnienia wspomaganego z pozytywnymi rezultatami - zobaczymy jak będzie sprawdzał się system w Polsce - a w miarę potrzeb będzie ulepszany.

Osoby z niepełnosprawnościami pozytywnie o nowej formie wsparcia, z której wciąż niewielu korzysta. Program obowiązuje w 2025

Istotne było przygotowanie podstaw prawnych, organizacyjnych i finansowych umożliwiających wdrożenie usługi zatrudnienia wspomaganego jako ogólnodostępnego rozwiązania w całej Polsce. Cele szczegółowe w ramach programu były takie:

• Wyposażenie przedstawicieli administracji publicznej, agencji zatrudnienia wspomaganego (AZW) oraz trenerów pracy w kompetencje niezbędne do efektywnej realizacji UZW.
• Opracowanie standardów merytorycznych, organizacyjnych i finansowych modelu zatrudnienia wspomaganego (MZW).
• Zbudowanie ogólnopolskiej sieci certyfikowanych agencji oraz systemu monitoringu i wsparcia merytorycznego.
• Przeprowadzenie szeroko zakrojonych kampanii edukacyjno-informacyjnych wspierających wzrost zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami.

Zadanie 1: Projekt modelu zatrudnienia wspomaganego (I kw. 2025 – IV kw. 2025)

Jest to projekt indywidualny dla osób z niepełnosprawnością. Ważne są odpowiednie zasady kwalifikacji OzN; kryteria i narzędzia oceny potrzeb; metodologia ewaluacji wsparcia; standard agencji (AZW) Instytucjonalny - wymagania organizacyjno-merytoryczne.

Zadanie 2: Monitoring, wsparcie i certyfikacja AZW - Agencje Zatrudnienia Wspomaganego. oraz ewaluacja MZW (I kw. 2026 – IV kw. 2028)

Założeniem jest utworzenie ogólnopolskiej sieci około 80 agencji zatrudnienia wspomaganego. Istotne są: szkolenia dla trenerów pracy, coaching, superwizja i mentoring – łącznie ok. 1 800 przeszkolonych osób. Proces certyfikacji AZW obejmie wsparcie w przygotowaniu do audytu i dostosowania procedur. Sporą rolę odgrywają też kampanie edukacyjno-informacyjne skierowane do: osób z niepełnosprawnością, ich otoczenia (rodzin, opiekunów, organizacji społecznych), pracodawców zainteresowanych zatrudnieniem OzN.

Zadanie 3: Finalizacja modelu i przygotowanie ramy prawnej (I kw. 2029 – IV kw. 2029)

Najpierw: zebranie i usystematyzowanie wniosków z realizacji UZW w ramach pilotażu, później będzie miała miejsce analiza skuteczności zastosowanych rozwiązań i identyfikacja barier. Następnie ewentualna modyfikacja MZW na podstawie wyników ewaluacji i konsultacji z interesariuszami. Konieczne będzie opracowanie projektu przepisów prawnych, definiujących: zasady dostępności usługi UZW, kwalifikacje trenerów pracy, standardy świadczenia wsparcia, mechanizmy finansowania i nadzoru.

Grupa docelowa i partnerzy

Do głównych odbiorców działań należą:

• organy administracji publicznej i jednostki podległe,
• podmioty prowadzące agencje zatrudnienia wspomaganego,
• specjaliści i trenerzy pracy pracujący z osobami z niepełnosprawnościami.

Projekt opiera się na współpracy sektora publicznego, organizacji pozarządowych i partnerów społeczno-gospodarczych. Przewidywany wpływ społeczny i ekonomiczny - jaki jest?

• Zwiększenie liczby osób z niepełnosprawnościami pracujących na otwartym rynku.
• Ograniczenie kosztów ponoszonych przez państwo dzięki większej samodzielności OzN.
• Wzmocnienie kompetencji trenerów pracy i instytucji wspierających.
• Zwiększenie świadomości pracodawców i otoczenia w zakresie potencjału zawodowego osób z niepełnosprawnościami.

Polska Federacja Zatrudnienia Wspomaganego

Jak podaje Polska Federacja Zatrudnienia Wspomaganego: „Zatrudnienie wspomagane to zapewnienie wsparcia osobom niepełnosprawnym oraz innym grupom zagrożonym wykluczeniem w uzyskaniu i utrzymaniu płatnego zatrudnienia na otwartym rynku pracy” (Europejska Unia Zatrudnienia Wspomaganego 2005).

• praca za wynagrodzeniem, współmiernym do nakładu wykonywanej pracy;
• praca na otwartym rynku pracy, gdzie osoby niepełnosprawne powinny być zwykłymi pracownikami, z takim samym uposażeniem i zatrudnionymi na takich samym warunkach, jak każdy inny pracownik na tym samym stanowisku;
• ciągłe wsparcie – indywidualne, zapewniane na podstawie potrzeb osoby pracującej, jak i jej pracodawcy.

Modelowy proces zatrudnienia wspomaganego składa się z pięciu etapów, każdy z nich obejmuje szeroki zakres działań.

Etap 1 – Zaangażowanie klienta – działania podejmowane na tym etapie mają na celu umożliwienie osobie z niepełnosprawnością podjęcia świadomej decyzji opierającej się na wiedzy i zgodnej z jej preferencjami, czy chce skorzystać z usługi zatrudnienia wspomaganego.

Etap 2 – Tworzenie profilu zawodowego – obejmuje skoncentrowane na osobie działania, których celem jest zebranie odpowiednich informacji na temat aspiracji tej osoby, zainteresowań i predyspozycji. Osoba z niepełnosprawnością ma kontrolę nad całym procesem. W efekcie tego etapu powstaje plan działania dla danej osoby.

Etap 3 – Poszukiwanie pracy – jest to etap łączący osobę z niepełnosprawnością poszukującą pracy z potencjalnym pracodawcą. Celem jest dopasowanie potrzeb osoby do potrzeb pracodawcy. Działania opierają się na analizie umiejętności osoby w stosunku do wymagań rynku pracy.

Etap 4 – Zaangażowanie pracodawcy – pracodawca jest równie ważnym klientem usługi zatrudnienia wspomaganego, jak osoba z niepełnosprawnością. Na tym etapie ma miejsce poznanie i zrozumienie jego potrzeb, w celu dopasowania umiejętności osoby z niepełnosprawnością do danego miejsca pracy.

Etap 5 – Wsparcie w miejscu pracy i poza nim – skuteczne wsparcie w miejscu pracy i poza nim jest filarem zatrudnienia wspomaganego, odróżniającym ten model od tradycyjnych modeli aktywizacji zawodowej. Ma zasadnicze znaczenie dla zapewnienia i utrzymania płatnego zatrudnienia na otwartym rynku pracy.

Harmonogram i budżet

• Projekt koncepcyjny MZW 01.2025 – 12.2025 Gotowy, skonsultowany model w trzech modułach
• Wdrożenie i certyfikacja AZW 01.2026 – 12.2028 Sieć 80 agencji, 1 800 trenerów, raport ewaluacyjny
• Finalizacja MZW i ramy prawnej 01.2029 – 12.2029 Ustawa/regulacje wdrażające UZW, międzynarodowa konferencja
• Całkowita wartość projektu: 60 494 000,60 zł
• Wkład Funduszy Europejskich: 49 919 649,29 zł