Kandydaci na rzeczników ds. etyki muszą zawieszać członkostwo w związkach. RPO: to narusza wolność zrzeszania

Zawieszenie członkostwa w związku zawodowym ma służyć zapewnieniu bezstronności rzeczników ds. etyki, którzy stoją na straży przestrzegania kodeksu etyki przyjętego w grupie kapitałowej. Konieczność zawieszania członkostwa budzi poważne wątpliwości w kontekście zgodności z przepisem Konstytucji, który gwarantuje wolność zrzeszania się w związkach zawodowych – uważa rzecznik praw obywatelskich Marcin Wiącek. 

Ograniczenie działalności związkowej – tylko w ustawie

Konstytucja stanowi, że zakres wolności zrzeszania się w związkach zawodowych oraz innych wolności związkowych może być ograniczony tylko w ustawie. Tymczasem przewidziane przez pracodawcę ograniczenia działalności związkowej nie mają umocowania ustawowego.

W ocenie RPO, obowiązek złożenia oświadczenia o bezstronności przez kandydata na rzecznika ds. etyki stanowiłby wystarczające zabezpieczenie przed ewentualnymi wpływami związkowymi na działania podejmowane przez niego już jako rzecznika. 

Przedsiębiorstwa powinny być ostrożne – odpowiada MRiPS

„Przedsiębiorstwa, podejmując działania na rzecz społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw – jakimi w szczególności jest powoływanie rzeczników ds. etyki – powinny być szczególnie ostrożne i przeanalizować wpływ tych działań na fundamentalne prawa pracownicze, takie jak prawo do zrzeszania się” – odpowiadając na wątpliwości RPO napisał sekretarz stanu w Ministerstwie Rodziny i Polityki Społecznej Stanisław Szwed.

Czy związki zawodowe mogą wypowiadać się w sprawie etyki w zakładzie pracy

Kodeks etyczny – zdaniem przedstawiciela MRiPS – jeżeli odnosi się do praw i obowiązków pracowników związanych z organizacją pracy pokrywa się z zakresem tematycznym regulaminu pracy. Zgodnie zaś z przepisami Kodeksu pracy i ustawy o związkach zawodowych regulamin pracy powinien zostać ustalony z zakładową organizacją związkową. 

Zakładowa organizacja związkowa jest uprawniona do wypowiadania się także w sprawie pozostałych kwestii poruszanych w kodeksach etycznych, które nie są związane z prawami i obowiązkami pracowników związanymi z organizacją pracy. Organizacja związkowa uprawniona jest bowiem do zajmowania stanowiska we wszelkich sprawach dotyczących zbiorowych interesów i praw. Ma więc pełne prawo do wyrażania swojego stanowiska także w kwestiach etyki. W myśl przepisów ustawy o związkach zawodowych, w zakresie praw i interesów zbiorowych związki zawodowe reprezentują wszystkie osoby, które mają prawo do organizowania się w związki, niezależnie od ich przynależności związkowej. 

Dyskryminacja z powodu przynależności do związku zakazana 

Ustawa o związkach zawodowych wprowadza zakaz dyskryminacji „w zatrudnieniu” osób, którym przysługuje prawo do tworzenia i wstępowania do związków zawodowych, z powodu przynależności do związku zawodowego lub pozostawania poza nim albo wykonywania funkcji związkowej, którego skutkiem jest w szczególności: 

• odmowa nawiązania lub rozwiązanie stosunku prawnego, 
• niekorzystne ukształtowanie wynagrodzenia za pracę zarobkową lub innych warunków zatrudnienia albo pominięcie przy awansowaniu lub przyznawaniu innych świadczeń związanych z pracą zarobkową, 
• pominięcie przy typowaniu do udziału w szkoleniach podnoszących kwalifikacje zawodowe. 

Nie definiując pojęcia „w zatrudnieniu” i wskazując przykładowe skutki dyskryminacji, ustawodawca wskazuje szeroki kierunek interpretacji zakazu dyskryminacji. Ich katalog jest otwarty. W ocenie resortu rodziny i polityki społecznej taka regulacja zapewnia wystarczającą ochronę przed dyskryminacją z powodu przynależności do związku zawodowego. 

Przestrzeganie prawa podstawą społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw

Koncepcja społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw (CSR) zakłada na najbardziej podstawowym poziomie, że organizacja społecznie odpowiedzialna przestrzega prawa obowiązującego w danym państwie – zwraca uwagę MRiPS. Zasada ta jest obecna w wielu dokumentach dotyczących CSR, na przykład w Wytycznych ONZ dotyczących biznesu i praw człowieka czy w Trójstronnej Deklaracji Międzynarodowej Organizacji Pracy dotyczącej przedsiębiorstw wielonarodowych narodowych i polityki społecznej. 

Co więcej w Wytycznych ONZ w części II, zatytułowanej „Odpowiedzialność przedsiębiorstw za poszanowanie praw człowieka” stwierdza się, że przedsiębiorstwa powinny szanować prawa człowieka: zarówno unikać ich naruszenia, jak i przeciwdziałać negatywnym skutkom wpływu na realizację praw człowieka, do którego się przyczyniły. Odpowiedzialność przedsiębiorstw za poszanowanie praw człowieka odnosi się do powszechnie uznanych praw człowieka, w tym do praw podstawowych określonych w Deklaracji Międzynarodowej Organizacji Pracy dotyczącej fundamentalnych zasad i praw w pracy. Deklaracja określa pięć takich praw, jednym z nich jest wolność zrzeszania się i prawo do rokowań zbiorowych, zdefiniowane w Konwencji dotyczącej wolności związkowej i ochrony praw związkowych z 1948 r. oraz Konwencji dotyczącej stosowania zasad prawa organizowania się i rokowań zbiorowych z 1949 r.