Kategorie

Przepisy BHP w laboratorium chemicznym

Agnieszka Piega
Przepisy BHP w laboratorium chemicznym / Fot. Fotolia
Przepisy BHP w laboratorium chemicznym / Fot. Fotolia
ShutterStock
Przestrzeganie zasad wynikających z przepisów BHP jest obowiązkiem pracodawcy. Zasady BHP szczególnie istotne są dla pracowników zatrudnionych w miejscach szczególnie niebezpiecznych, jak na przykład laboratorium chemiczne.

Zapewnienie bezpieczeństwa w laboratorium chemicznym wymaga podjęcia wielu działań. Trzeba stworzyć odpowiednie warunki pracy i opracować właściwe procedury postępowania, wiedzieć w jaki sposób przejść pierwszą kontrolę Państwowej Inspekcji Sanitarnej oraz jak uczulić pracowników na zagrożenia występujące na stanowiskach pracy.

Większość procesów produkcyjnych nie może już obecnie przebiegać bez nadzoru analitycznego surowców wykorzystywanych w procesie wytwarzania lub kontroli gotowych materiałów. W związku z tym większe firmy inwestują we własne laboratoria. Borykają się przy tym z ogromem przepisów prawnych regulujących obowiązki pracodawcy z zakresu warunków techniczno - budowlanych, jakie powinni spełnić. Trudzą się też opracowywaniem procedur w celu zapewnienia bezpieczeństwa na stanowiskach pracy.

Wymogi przy tworzeniu laboratorium chemicznego

Reklama

Stworzenie laboratorium wymaga nie tylko nakładów finansowych, ale też wiedzy teoretycznej i praktycznej. Wymogi dotyczą m.in. właściwego zaprojektowania i wykonania z uwzględnieniem specyficznych wymogów co do rodzaju powierzchni podłóg, ścian, wysokości pomieszczeń, wentylacji, elektryki; doboru wyposażenia spełniającego specyficzne wymagania w zależności od zakresu wykonywanych analiz; stworzenia odpowiedniego zaplecza higieniczno-sanitarnego dla pracowników laboratorium.

Ważną kwestia są procedury, które przed rozpoczęciem faktycznej działalności laboratorium powinny być szczegółowo opracowane i wdrożone. Ich zadaniem jest oszacowanie potencjalnego ryzyka stwarzanego przez procesy produkcyjne bądź substancje i mieszaniny chemiczne występujące na stanowisku pracy. Musi to prowadzić do podjęcia przez pracodawcę właściwych kroków w celu ochrony pracowników przed awariami lub wypadkami przy pracy.

Zadaj pytanie: Forum Kadry

Czy inwestycje są konieczne i opłacalne?

Reklama

Raz zainwestowany czas i pieniądze pomogą uchronić przed konsekwencjami nieprzestrzegania przepisów bhp. Plusów takich inwestycji jest kilka.
Przede wszystkim kontrole inspekcji zewnętrznych będą prowadzone rzadziej, sprawniej i nie zdezorganizują działalności laboratorium. Zmniejszy się też prawdopodobieństwo wstrzymania procesu technologicznego do czasu usunięcia nieprawidłowości zagrażających życiu i zdrowiu pracowników. Ważnym plusem będzie oszczędność środków, ponieważ warto pamiętać, że za kontrole „bezusterkowe” nie trzeba płacić. Jednocześnie firma, troszcząc się o procedury i wymagając, aby pracownicy ściśle stosowali się do ich przestrzegania, nie narazi się na wydatki związane z wypadkiem przy pracy i stratami wynikającymi z nieobecności przebywającego na zwolnieniu lekarskim pracownika.

W tym kontekście trzeba pamiętać, iż zapewniając odpowiednie warunki bhp, ogranicza się możliwość rozwoju „choroby zawodowej” pracowników. Jeśli firma systematycznie wykonuje badania środowiskowe, a wyniki nie wykazują przekroczeń dopuszczalnych normatywów higienicznych, to może być pewna, że stosowane przez nią rozwiązania technologiczne sprawdzają się.

Stworzenie odpowiedniego stanowiska pracy w laboratorium chemicznym jest trudne, ale możliwe. Pracodawca powinien mieć na względzie ochronę zdrowia osób zatrudnionych w narażeniu/ekspozycji na czynniki chemiczne. Powinien dążyć do stworzenie takich warunków technicznych, by w razie awarii lub wybuchu nie doszło do znacznych szkód materialnych.

Będzie mógł mieć pewność, że dołożył wszelkich starań w zapewnienie bezpieczeństwa w miejscu pracy, jeśli tylko dopilnuje warunków technicznych i budowlanych, odpowiednio wyposaży stanowiska pracy oraz pracowników w środki ochrony indywidualnej, opracuje procedury procesów pracy i postępowania w wyniku zaistnienia awarii, opracuje ocenę ryzyka zawodowego z uwzględnieniem ryzyka stwarzanego przez czynnik chemiczny, przeprowadzi okresowe szkolenia pracowników z zakresu czynników szkodliwych i uciążliwych występujących na stanowisku pracy oraz zapewni właściwe zaplecze higieniczno - sanitarne. Po upływie miesięcy i lat przekona się, jak bardzo opłacalne były tego rodzaju inwestycje.

Zobacz także: Wstępne szkolenia BHP


Obowiązki pracodawcy wynikające z przepisów BHP

Pracodawca ma obowiązek chronić zdrowie i życie pracowników, zapewniając im bezpieczne i higieniczne warunki pracy przy odpowiednim wykorzystaniu osiągnięć nauki i techniki. W szczególności jest zobowiązany:

  • organizować pracę w sposób zapewniający jej bezpieczne i higieniczne warunki,
  • zapewnić nieodpłatne indywidualne środki zabezpieczające pracowników przed działaniem czynników szkodliwych oraz wypadkami przy pracy,
  • zapewnić instrukcje stanowiskowe, obsługi maszyn i urządzeń niezbędne do bezpiecznego wykonywania pracy na wyznaczonym stanowisku,
  • zapewniać przestrzeganie przepisów oraz zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, wydawać polecenia usunięcia uchybień w tym zakresie oraz kontrolować wykonanie tych poleceń,
  • reagować na potrzeby w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa i higieny pracy oraz dostosowywać środki podejmowane w celu doskonalenia istniejącego poziomu ochrony zdrowia i życia pracowników, biorąc pod uwagę zmieniające się warunki wykonywania pracy,
  • wykonywać nakazy i decyzje organów sprawujących nadzór.

 Osoba kierująca pracownikami ma obowiązek:

  • organizować stanowiska pracy zgodnie z przepisami,
  • organizować stanowiska pracy zgodnie z zasadami bhp ujmowanymi w instrukcjach obsługi maszyn i urządzeń, instrukcjach i procedurach technologicznych oraz w instrukcjach stanowiskowych bhp,
  • organizować, przygotowywać i prowadzić prace, uwzględniając zabezpieczenie pracowników przed wypadkami przy pracy, chorobami zawodowymi oraz innymi chorobami związanymi z warunkami środowiska pracy,
  • dbać o sprawność środków ochrony indywidualnych i zbiorowej oraz o stosowanie ich zgodnie z przeznaczeniem,
  • dbać o bezpieczny i higieniczny stan pomieszczeń pracy oraz właściwy stan techniczny maszyn i urządzeń,
  • zapewnić wykonanie zaleceń lekarza sprawującego opiekę zdrowotna nad pracownikami; oznacza to w szczególności zastosowanie się do zaleceń, jakie lekarz profilaktyk zawarł w zaświadczeniu lekarskim wydawanym do celów przewidzianych w Kodeksie pracy,
  • wymagać i egzekwować od pracowników przestrzegania obowiązujących zasad bhp podczas wykonywania pracy. Osoba kierująca pracownikami ma prawo wnioskowania o zastosowanie wobec pracownika kar porządkowych; upomnienia i nagany, a za nieprzestrzeganie przepisów bhp - kary pieniężnej.

Zarówno pracodawca, jak i pracownik mają jasno określone obowiązki związane z zapewnieniem i realizowaniem zasady bezpieczeństwa pracy. Warto wiedzieć, że Kodeks pracy wskazuje, iż „kto, będąc odpowiedzialnym za stan bezpieczeństwa i higieny pracy albo kierując pracownikami lub innymi osobami fizycznymi, nie przestrzega przepisów lub zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, podlega karze grzywny od 1 000 zł do 30 000 zł”. Przy czym kara ta nakładana jest na osobę, a nie firmę.

Kontrole Państwowej Inspekcji Sanitarnej

Przestrzeganie przepisów oznacza pozytywny wynik kontroli Państwowej Inspekcji Sanitarnej

W ostatnich latach weszło w życie kilkanaście nowych rozporządzeń regulujących zagadnienia z zakresu chemii. W związku z akcesją Polski do Unii Europejskiej pracodawcy muszą dostosować się do przepisów rodzimych i unijnych. Jednak w dużej mierze, to krajowe akty prawne wskazują firmom konieczne do spełnienia warunki i procedury. Podstawą przeprowadzania kontroli z zakresu chemikaliów jest rozporządzenie w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy związanej z występowaniem w miejscu pracy czynników chemicznych. 

Zanim jednak dojdzie do jakiejkolwiek kontroli, to wpierw muszą być zachowane wymogi proceduralne ze strony Inspekcji. Organy kontroli zawiadamiają przedsiębiorcę o zamiarze wszczęcia kontroli. W zawiadomieniu podawany jest zakres tematyczny kontroli, podstawy prawne oraz dane osoby kontrolującej. Kontrolę wszczyna się nie wcześniej niż po upływie siedmiu dni i nie później niż przed upływem 30 dni od doręczenia zawiadomienia. Jeżeli kontrola nie zostanie wszczęta w terminie 30 dni od doręczenia pisma, to jej wszczęcie wymaga ponownego zawiadomienia.

Czas ten powinien być dobrze wykorzystany pod kątem przeglądu dokumentacji oraz stanowisk pracy w laboratorium chemicznym. W dniu kontroli inspektor dokonuje wpisu do książki kontroli przedsiębiorcy (nie można równocześnie podejmować i prowadzić więcej niż jednej kontroli, chyba, że zaistniały ściśle określone w prawie wyjątki). W razie stwierdzenia nieprawidłowości, inspektor wpisuje je do protokołu oraz ustala termin usunięcia. Przed upływem siedmiu dni od pozostawienia protokołu można wnieść zastrzeżenia do ustaleń stanu faktycznego zawartego w dokumencie.


W odniesieniu do czynników chemicznych istnieje kilka podstawowych pytań, które usłyszy firma prowadząca laboratorium chemiczne.

  1. Czy pracodawca posiada aktualny spis stosowanych substancji niebezpiecznych, mieszanin niebezpiecznych, substancji stwarzających zagrożenie lub mieszanin stwarzających zagrożenie?
    Niestety niewiele przedsiębiorstw posiada taki dokument. Zazwyczaj jest on szczątkowy i nie jest na bieżąco aktualizowany. Dlatego w laboratoriom należy wyznaczyć osobę odpowiedzialną za jego prowadzenie i systematyczne uzupełnianie.
  2. Czy pracodawca posiada karty charakterystyki dla substancji i mieszanin chemicznych niebezpiecznych oraz mieszanin chemicznych niezaklasyfikowanych jako niebezpieczne, dla których istnieje obowiązek dostarczenia karty charakterystyk? Czy pracownicy stosujący substancje chemiczne i/lub ich mieszaniny mają dostęp do informacji zawartych w kartach charakterystyk?
    Na ogół przedsiębiorcy nie wiedzą o obowiązku posiadania takich kart i możliwości ich zdobycia. Wystarczy jednak w miejscu zakupu produktów poprosić o taką kartę, bądź zwrócić się do dystrybutora, producenta o jej udostępnienie. Można też próbować odszukać kartę na stronach internetowych, wpisując nazwę, producenta i sformułowanie „karta charakterystyki”.
  3. Czy stosowane substancje chemiczne i/lub ich mieszaniny są oznakowane w sposób widoczny i umożliwiający ich identyfikację?
    W działalności naszej firmy HSEC jako firmy, wykonującej zadania służby bhp w zakładach pracy, często spotykamy się z problemem odczynników chemicznych z etykietami w języku obcym lub przelewaniem chemikaliów do słoików po dżemach, majonezach (na opakowania po środkach spożywczych wskazują oryginalne etykietki i zakrętki). Taka sytuacja wynika z nieznajomości lub nieprzestrzegania przepisów. Kodeks pracy oraz rozporządzenie w sprawie ogólnych przepisów BHP mówią wyraźnie: - „niedopuszczalne jest stosowanie substancji i mieszanin chemicznych nieoznakowanych w sposób widoczny, umożliwiający ich identyfikację” oraz „przechowywanie materiałów niebezpiecznych w pojemnikach i opakowaniach służących do środków spożywczych jest niedopuszczalne”. Kwestie te reguluje również nowe rozporządzenie w sprawie sposobu oznakowania miejsc, rurociągów oraz pojemników i zbiorników służących do przechowywania lub zawierających substancje niebezpieczne lub mieszaniny niebezpieczne.
    Jeżeli chodzi o etykiety, to ustawa o substancjach chemicznych i ich mieszaninach wskazuje, iż oznakowanie opakowania wprowadzanego do obrotu w Polsce powinno być sporządzone w języku polskim. Za tę kwestię odpowiada m.in. dystrybutor odczynników chemicznych na kraj. Dotyczy to również sporządzania kart charakterystyki. Najpóźniej w dniu wytworzenia mieszaniny lub jej sprowadzenia na terytorium RP powinna być przekazana informacja na temat danego produktu Inspektorowi do spraw Substancji Chemicznych. Do informacji powinna być dołączona m.in. karta charakterystyki opracowana w języku polskim.
  4. Czy pracodawca zapewnia środki ochrony indywidualnej oraz odzież i obuwie robocze przewidziane na danym stanowisku w laboratorium chemicznym?
    Przy odpowiedzi na to pytanie z pomocą przyjdzie „karta charakterystyki”, czyli nieodzowny dokument, pozwalający wyposażyć pracownika we właściwe środki ochrony indywidualnej. W punkcie 8 karty „Kontrola narażenia” widnieją odpowiednie wskazówki na temat doboru wyposażenia dla ochrony oczu, twarzy, skóry, rąk, ciała oraz dróg oddechowych.
  5. Czy pracodawca posiada udokumentowana ocenę oceny ryzyka zawodowego stwarzanego przez czynnik chemiczny?
    Może to być osobny dokument, który powinien stanowić integralną część „Oceny ryzyka zawodowego”. Informacje, jakie powinny być uwzględnione w powyższym opracowaniu zostały wypunktowane w rozporządzeniu w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy związanej z występowaniem w miejscu pracy czynników chemicznych.
  6. Czy pracodawca posiada aktualne wyniki badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia i czy wyniki te wpisywane są na bieżąco do rejestru oraz kart badań i pomiarów?
    Obowiązek przeprowadzania badań środowiskowych wynika z art. 227 Kodeksu pracy oraz rozporządzenia w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy. Te akty prawne wskazują, iż pracodawca nie później niż w terminie 30 dni od rozpoczęcia działalności jest zobowiązany przeprowadzić na swój koszt badania i pomiary czynników szkodliwych dla zdrowia oraz rejestrować i przechowywać ich wyniki oraz udostępniać je pracownikom.

Przeczytaj również: Szkolenia BHP wstępne i okresowe

Z obserwacji firmy HSEC, która opracowuje pełną dokumentację z zakresu czynników chemicznych wynika, że niestety i w tym temacie pracodawcy nie przestrzegają przepisów. Jest to konsekwencją m.in. wysokich kosztów, które trzeba ponieść w związku z wykonaniem badań (jeden czynnik chemiczny to wydatek rzędu 150 - 450 zł.). W takich sytuacjach często pada pytanie, czy pracodawca jest w stanie ocenić, iż zastosowane środki techniczne w pełni chronią pracowników przed narażeniem na oddziaływanie czynników chemicznych bez posiadania potwierdzenia w wynikach badań środowiskowych?

Odpowiedź jakiej udzielamy w HSEC brzmi, że nie jest w stanie, gdyż dopóki nie spojrzymy na wyniki badań, nie możemy być tego pewni. Dlatego wyniki powinny być również udostępniane lekarzowi sprawującemu profilaktyczną opiekę zdrowotną nad pracownikami, w celu ewentualnych badań , którymi powinni być objęci w związku z narażeniem zawodowym. W przypadku narażenia w środowisku pracy na ołów i jego związki nieorganiczne, pracodawca powinien prowadzić monitoring biologiczny, obejmujący pomiar stężenia ołowiu we krwi (PbB).

Jak widzimy, jest wiele zagadnień, na które powinniśmy szczególnie zwrócić uwagę w trakcie organizowania i samego funkcjonowania laboratorium. Odrębną sprawą, aczkolwiek bezpośredni powiązaną z bezpieczeństwem pracy w laboratorium jest właściwe, przeszkolenie pracowników, zaznajomienie ich z procedurami i zasadami panującymi w firmie. Ten temat będzie poruszany w kolejnej części artykułu „Bezpieczeństwo w laboratorium”.

Poszerzaj swoją wiedzę, korzystając z naszego programu
INFORLEX Książki dla Firm
INFORLEX Książki dla Firm
Tylko teraz
598,00 zł
798,00
Przejdź do sklepu
Źródło: Własne
Czy ten artykuł był przydatny?
tak
nie
Dziękujemy za powiadomienie
Jeśli nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania w tym artykule, powiedz jak możemy to poprawić.
UWAGA: Ten formularz nie służy wysyłaniu zgłoszeń . Wykorzystamy go aby poprawić artykuł.
Jeśli masz dodatkowe pytania prosimy o kontakt

Komentarze(0)

Uwaga, Twój komentarz może pojawić się z opóźnieniem do 10 minut. Zanim dodasz komentarz -zapoznaj się z zasadami komentowania artykułów.
    QR Code
    Kadry
    Zapisz się na newsletter
    Zobacz przykładowy newsletter
    Zapisz się
    Wpisz poprawny e-mail

    Czy pracodawca widzi kod choroby na L4?

    Kod choroby na L4 - czy pracodawca widzi numer statystyczny choroby wpisany na zwolnieniu lekarskim?

    Praca w Niemczech bez znajomości języka

    Praca w Niemczech bez znajomości języka jest możliwa. Pracodawcy w dużych niemieckich miastach zatrudniają wykwalifikowanych pracowników z zagranicy.

    Elektroniczny wniosek urlopowy a przepisy prawne

    Elektroniczny wniosek urlopowy - czy jest zgodny z przepisami prawnymi? Czy wniosek o urlop musi być składany w formie papierowej? Co na to Kodeks pracy?

    Wyłączenie winy pracownika w naruszeniu obowiązków

    Wyłączenie winy pracownika. Zgodnie z wykładnią dominującą w nauce oraz orzecznictwie prawa pracy rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia z winy pracownika, o którym mowa w art. 52 §1 pkt 1) kp jest zasadne, jeżeli pracownik naruszy swoje podstawowe obowiązki pracownicze i można mu przypisać winę „ciężką" w postaci winy umyślnej lub rażącego niedbalstwa oraz gdy jednocześnie to naruszenie stanowi jednocześnie poważnie zagrożenie lub naruszenie interesów pracodawcy. Ponieważ Kodeks pracy nie zawiera przepisów precyzujących rozumienie winy pracownika, w poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie jakie przesłanki i w jakich okolicznościach mogą wyłączyć winę pracowniczą, zwrócić należy się do nauki prawa pracy i orzecznictwa Sądu Najwyższego. Warto zatem przybliżyć niektóre z przesłanek mogących uzasadnić wyłączenie winy pracownika, co w rezultacie oznaczać może bezzasadność dyscyplinarnego rozwiązania umowy o pracę.

    Ile dni urlopu wypoczynkowego przy dwóch umowach o pracę?

    Ile dni urlopu wypoczynkowego przysługuje pracownikowi zatrudnionemu na dwóch umowach o pracę? Jak wyliczyć liczbę dni wolnych?

    Ubiór do pracy - opinia Polaków

    Ubiór do pracy - jak Polacy chcą ubierać się do wykonywania codziennych obowiązków służbowych?

    Kalkulator wynagrodzeń Polski Ład - umowa o dzieło 2022

    Kalkulator wynagrodzeń od umów o dzieło - czy Polski Ład wpłynie na wysokość wynagrodzenia netto w 2022 r.?

    PIP przeprowadzi kontrolę bez zapowiedzi

    Kontrola PIP już niedługo będzie mogła odbyć się bez zapowiedzi. Przewidziano to w nowelizacji ustawy Prawo przedsiębiorców.

    Lodołamacze 2021 - zgłoszenia do 15 sierpnia!

    Lodołamacze 2021 - zapraszamy do udziału w 16 edycji konkursu! Patronem medialnym wydarzenia jest portal Infor.pl.

    Zasiłek macierzyński - jakie zmiany?

    Zasiłek macierzyński - jakie zmiany chce wprowadzić ZUS? Czym jest okres wyczekiwania?

    Podatki i składka zdrowotna - zmiany od 1 stycznia 2022 r.

    Podatki i składka zdrowotna - jakie zmiany wprowadza Polski Ład? Co zmieni się od 1 stycznia 2022 r.?

    Planner kadrowo-płacowy na sierpień 2021 r.

    Planner kadrowo-płacowy na sierpień 2021 r. wymienia wszystkie obowiązki miesięczne. Jaki jest wymiar czasu pracy w sierpniu? Ile wynosi dodatek nocny?

    Obowiązek szczepień dla niektórych grup zawodowych?

    Obowiązek szczepień dla niektórych grup zawodowych może wejść w życie?

    Pracownicy punktów szczepień jak funkcjonariusze publiczni

    Pracownicy punktów szczepień będą traktowani jak funkcjonariusze publiczni. Co to oznacza?

    Zaświadczenie z ZUS ściągniesz z Internetu

    Zaświadczenie o wysokości emerytury lub zasiłku z ZUS można ściągnąć z Internetu. Jak stworzyć elektroniczne potwierdzenie?

    PIP - coraz częstsze kontrole i decyzje

    Kontrole PIP odbywają się coraz częściej. Gdzie jest ich najwięcej? Jakie branże są najczęściej kontrolowane?

    Kalkulator wynagrodzeń Polski Ład - zlecenie 2022

    Kalkulator wynagrodzeń od umów zlecenie w 2022 r. - jak Polski Ład wpłynie na wysokość wynagrodzenia netto przy zleceniu?

    IOSKU: ile masz na koncie w ZUS?

    IOSKU czyli informacja o tym, ile masz na koncie w ZUS. Jak sprawdzić? Ile wyniesie przyszła emerytura?

    Polski Ład - kalkulator wynagrodzeń, umowa o pracę

    Polski Ład - kalkulator wynagrodzeń pozwala obliczyć dla umowy o pracę wysokość pensji netto, zaliczki na podatek dochodowy oraz składki na ubezpieczenie społeczne w 2022 r.

    Lista obecności a ewidencja czasu pracy – różnice

    Lista obecności pracowników - czy jest obowiązkowa? Czy zastępuje ewidencję czasu pracy? Jakie informacje można zamieścić w tych dokumentach kadrowych? Czy można prowadzić je w elektroniczny sposób? Wyjaśniamy w artykule.

    Pracodawca dyskryminuje pracownika - co można zrobić?

    Dyskryminacja w pracy - kiedy można mówić o nierównym traktowaniu pracowników? Co można zrobić, kiedy pracodawca dyskryminuje pracownika?

    Wpłaty do PPK także od wynagrodzenia po ustaniu zatrudnienia

    Wpłaty do PPK nalicza się także od wynagrodzenia wypłaconego uczestnikowi PPK po ustaniu zatrudnienia. Czy nalicza się je od nagrody stanowiącej podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe? Jeśli tak, to w jakiej wysokości procentowej?

    Ile wynosi najniższa krajowa?

    Najniższa krajowa w 2021 i 2022 r. - ile wynosi brutto i netto? Jaka jest stawka godzinowa? Oto kalkulator wynagrodzeń.

    Praca zdalna w Kodeksie pracy - zmiany w projekcie

    Praca zdalna w Kodeksie pracy - jest nowa wersja projektu nowelizacji. Co się zmieni?

    Rejestracja w urzędzie pracy a umowa zlecenie, dzieło, działalność

    Rejestracja w urzędzie pracy - czy bezrobotny może wykonywać pracę na podstawie umowy zlecenia, umowy o dzieło lub prowadzić działalność nierejestrowaną?