20 lat Polski w UE: 1 maja 2004 - 1 maja 2024. Jak zmieniło się prawo pracy?

20 lat Polski w UE: 1 maja 2004 - 1 maja 2024. Jak zmieniło się prawo pracy?

Unia Europejska wprowadziła zbiór przepisów dotyczących pracy mających zapewnić silną ochronę socjalną dla pracowników. Przepisy chronią również pracodawców. Zawierają one minimalne wymagania dotyczące warunków pracy, takich jak czas pracy, praca w niepełnym wymiarze godzin, prawo pracowników do informacji o istotnych aspektach ich zatrudnienia i delegowanie pracowników. To jeden z fundamentów wymiaru społecznego UE.

Swoboda pracy i przepływu: mobilność pracowników wewnątrz UE

Przepisy UE dotyczące koordynacji systemów ubezpieczeń społecznych państw członkowskich gwarantują, że obywatele UE mogą w pełni korzystać z prawa do przemieszczania się do innego kraju UE w celu studiowania, pracy lub osiedlenia się, otrzymując jednocześnie przysługujące im świadczenia socjalne i zdrowotne. Przepisy UE obejmują świadczenia z tytułu choroby, urlop macierzyński/ ojcowski, świadczenia rodzinne, zasiłek dla bezrobotnych i tym podobne świadczenia oraz są obecnie poddawane analizie. 

Zakaz dyskryminacji i nakaz równego traktowania

W UE wprowadzono szereg przepisów i dyrektyw, które nakazują równe traktowanie pracowników i zakaz dyskryminacji, np. ze względu na narodowość, płeć, wiek, niepełnosprawność, rasę, pochodzenie etniczne, religię i inne kryteria. Parlament nieustannie naciska również na zwiększenie środków wspierających zmniejszanie zróżnicowania wynagrodzenia ze względu na płeć oraz zróżnicowania emerytur ze względu na płeć. Wezwał też do wprowadzenia przez UE przepisów dotyczących zwalczania mobbingu i molestowania seksualnego.

Delegowanie pracowników w ramach UE

Pracodawcy mogą wysyłać swoich pracowników tymczasowo do innego państwa członkowskiego by wykonywali określone zadania. W 2018 r. prawo UE dotyczące pracowników delegowanych zostało zmienione w myśl zasady równej płacy za jednakową pracę w tym samym miejscu.

Europejskie Urząd ds. Pracy

Decyzja o utworzeniu nowej agencji UE, Europejskiego Urzędu ds. Pracy, została podjęta w 2019 r.. Jego zadaniem jest wspieranie państw członkowskich i Komisji w stosowaniu i egzekwowaniu prawa UE w zakresie mobilności pracowników i koordynacji systemów ubezpieczeń społecznych. Aby przeciwdziałać bezrobociu i lepiej dopasować podaż i popyt na rynku pracy w Europie, Parlament zatwierdził w 2016 r. nowelizację przepisów mającą na celu usprawnienie Sieci Europejskich Ofert Pracy (EURES) przez wyposażenie jej w ogólnounijną bazę danych osób poszukujących pracy i wolnych miejsc pracy.

Czas pracy w UE

UE wprowadziła minimalne standardy dotyczące czasu pracy, obowiązujące w całej wspólnocie. Prawodawstwo UE w zakresie czasu pracy ustanawia indywidualne prawa dla wszystkich pracowników takie jak tydzień pracy wynoszący maksymalnie 48 godzin; płatny, corocznym urlop wynoszący co najmniej 4 tygodnie rocznie; ustalone okresy odpoczynku od pracy; zasady dotyczące pracy w nocy, pracy zmianowej i elastycznej.

Wynagrodzenie minimalne

W 2017 r. UE potwierdziła swoje zaangażowanie dla zapewnienia godziwego dochodu wszystkim pracownikom. We wrześniu 2022 r. posłowie do PE przyjęli pierwsze przepisy UE dotyczące odpowiednich płac minimalnych. Kraje mogą stosować różne kryteria, aby ocenić, czy płace są na odpowiednim poziomie - np. mogą porównywać płace z krajowym koszykiem towarów i usług lub z powszechnie stosowanymi wzorcowymi wartościami odniesienia, takimi jak 60% mediany wynagrodzenia brutto lub 50% średniej płacy brutto. Przepisy mają również na celu wspieranie porozumień zbiorowych i egzekwowanie praw pracowniczych. Nowe przepisy uzgodnione przez Parlament i Radę w grudniu 2022 r. zmuszą pracodawców do ujawniania informacji o wynagrodzeniach, co powinno ułatwić pracownikom porównywanie wynagrodzeń i ujawnić różnice w wynagrodzeniach kobiet i mężczyzn.

Bezpieczna i higieniczna praca oraz ochrona zdrowia pracowników

Unia Europejska przyjmuje prawodawstwo w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy aby uzupełnić i wesprzeć działania państw członkowskich. Dyrektywa w sprawie wprowadzenia środków w celu poprawy bezpieczeństwa i zdrowia pracowników w miejscu pracy określa ogólne zasady dotyczące minimalnych wymagań w zakresie ochrony zdrowia i bezpieczeństwa. Dotyczy prawie wszystkich sektorów działalności publicznej i prywatnej oraz określa obowiązki pracodawców i pracowników. Ponadto istnieją szczegółowe przepisy dotyczące narażenia na niebezpieczne substancje, grup pracowników (kobiety w ciąży, młodzi pracownicy, etc.), określonych zadań (podnoszenie ciężarów, etc.) i miejsc pracy (statki rybackie, etc.). W lipcu 2022 r., w związku ze wzrostem problemów ze zdrowiem psychicznym w UE, Parlament wezwał instytucje i kraje UE do zwrócenia uwagi na wysoki poziom problemów ze zdrowiem psychicznym związanych z pracą i znalezienia sposobów na zapobieganie problemom ze zdrowiem psychicznym.

Równowaga między życiem zawodowym a prywatnym oraz równouprawnienia kobiet i mężczyzn

Parlament Europejski od zawsze stoi na straży równouprawnienia kobiet i mężczyzn. Aby wyrównać szanse dla kobiet i mężczyzn oraz zachęcić do bardziej sprawiedliwego podziału obowiązków opiekuńczych, Parlament przyjął w 2019 r. nowe przepisy ułatwiające rodzicom i pracownikom opiekującym się poważnie chorymi krewnymi godzenie aktywności zawodowej i życia prywatnego. Dyrektywa ustala minimum w postaci 10 dni roboczych urlopu ojcowskiego, przynajmniej 4 miesięcy urlopu rodzicielskiego dla każdego rodzica (w tym 2 miesiące niepodlegające przeniesieniu) i 5 dni roboczych urlopu opiekuńczego w roku; wzmacnia również prawo do korzystania z elastycznych warunków pracy. Prawa macierzyńskie określa dyrektywa w sprawie ochrony pracownic w ciąży i młodych matek. Określony w niej minimalny okres urlopu macierzyńskiego to 14 tygodni, z 2 tygodniami obowiązkowego urlopu przed porodem i/lub po nim.

Dialog społeczny

Partnerzy społeczni - związki zawodowe i organizacje pracodawców - uczestniczą w kształtowaniu europejskiej polityki społecznej i zatrudnienia poprzez tzw. dialog społeczny, poprzez konsultacje i opinie, a także mogą negocjować umowy ramowe w określonych obszarach. Na poziomie ponadnarodowym pracownicy są reprezentowani przez europejskie rady zakładowe. Za pośrednictwem tych organów, kierownictwo informuje pracowników i konsultuje się z nimi w sprawie wszelkich istotnych decyzji na poziomie UE, które mogą mieć wpływ na zatrudnienie lub warunki pracy. Posłowie i posłanki chcą aktualizacji przepisów, aby wzmocnić rolę europejskich rad zakładowych.