Sytuacja pracowników szczególnie chronionych w czasie zwolnień grupowych

Przepisy Kodeksu pracy oraz ustaw szczególnych przewidujące ochronę zatrudnienia poszczególnych grup pracowników zostają wyłączone lub ograniczone w razie przeprowadzania zwolnień grupowych z przyczyn niedotyczących pracowników. Dokonywane są one na podstawie ustawy z 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników (zwanej dalej ustawą).

Ograniczenia zastosowania ogólnych zasad ochrony stałości stosunków pracy uzasadnione są potrzebą ułatwienia pracodawcy dokonania zwolnień pracowników lub zmiany ich warunków pracy w sytuacjach, gdy wymagają tego jego potrzeby.

Jakie są skutki niezastosowania przepisów o zwolnieniach grupowych do pracowników zatrudnionych na czas określony >>

Zakres wyłączenia lub ograniczenia norm ochronnych prawa pracy przewiduje art. 5 ustawy. Przepis ten modyfikuje zakres i sposób ochrony poszczególnych grup pracowników. Przy czym modyfikacja ta jest zróżnicowana w stosunku do różnych grup pracowników, których stosunki pracy podlegają szczególnej ochronie.

Wyłączenia przy wypowiadaniu umów

Przy wypowiadaniu pracownikom stosunków pracy w ramach grupowego zwolnienia nie stosuje się art. 38 i 41 k.p., a także przepisów odrębnych dotyczących szczególnej ochrony pracowników przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem stosunku pracy (art. 5 ust. 1 ustawy). Jednak od tej zasady istnieją poważne wyjątki określone w dalszej części tego przepisu, tj. w art. 5 ust. 2–4. Należy przede wszystkim zaznaczyć, że w razie niezawarcia porozumienia, o którym mowa w art. 3, przy wypowiadaniu pracownikom stosunków pracy, a także warunków pracy i płacy, stosuje się art. 38 k.p. Przepis ten wymaga zawiadomienia zakładowej organizacji związkowej reprezentującej pracownika o zamiarze wypowiedzenia umowy zawartej na czas nieokreślony.

WAŻNE!

Jeśli nie dojdzie do zawarcia porozumienia określającego zasady postępowania w sprawach dotyczących pracowników objętych zamiarem grupowego zwolnienia, pracodawca będzie zmuszony także podczas zwolnień grupowych konsultować z zakładową organizacją związkową zamiar złożenia wypowiedzenia umowy o pracę lub wypowiedzenia zmieniającego pracownikom zatrudnionym na czas nieokreślony.

---

Ponieważ zakres ograniczeń ochrony zatrudnienia poszczególnych grup pracowników jest zróżnicowany, poniżej zostanie przedstawiony podział tych pracowników na 3 grupy w zależności od tego, w jakim stopniu regulacje ustawy ograniczają zakres ochrony tych pracowników.

Tylko wypowiedzenie zmieniające

Do pierwszej grupy pracowników, których ochrona ulega jedynie niewielkiemu ograniczeniu, należą pracownicy, wobec których pracodawca w czasie zwolnienia grupowego może zastosować tylko wypowiedzenie zmieniające. Chodzi tu o pracowników będących:

• w wieku przedemerytalnym,

• ojcami w okresie korzystania z urlopu macierzyńskiego,

• członkami rady pracowniczej przedsiębiorstwa państwowego,

• członkami zarządu zakładowej organizacji związkowej,

• członkami zakładowej organizacji związkowej, upoważnionymi do reprezentowania tej organizacji wobec pracodawcy albo organu lub osoby dokonującej za pracodawcę czynności w sprawach z zakresu prawa pracy,

• członkami specjalnego zespołu negocjacyjnego lub europejskiej rady zakładowej,

• członkami specjalnego zespołu negocjacyjnego, zespołu przedstawicielskiego albo przedstawicielem pracowników w radzie nadzorczej spółki powstałej w wyniku połączenia transgranicznego spółek,

• społecznymi inspektorami pracy,

• osobami powołanymi do odbycia czynnej służby wojskowej, służby zastępczej, zasadniczej służby wojskowej albo przeszkolenia wojskowego,

• członkami rady pracowników oraz

• pracownicami – kobietami w ciąży i na urlopie macierzyńskim.

Czy można zwolnić w danej grupie zawodowej pracowników w ramach zwolnień grupowych i zatrudnić nowych pracowników w innej grupie zawodowej >>

Szczególna ochrona stosunku pracy tych pracowników polega na tym, że pracodawca nie może z nimi rozwiązać umowy o pracę w czasie trwania okresu ochronnego. Ochrona ta zostaje zachowana także w czasie zwolnienia grupowego. Wprowadzono jedynie możliwość wypowiedzenia im warunków pracy lub płacy. Pracodawca może za pomocą wypowiedzenia zmieniającego przekształcić ich warunki pracy, np. przez zaproponowanie innego stanowiska czy wynagrodzenia. Jednak w razie wypowiedzenia tym pracownikom warunków pracy lub płacy, które spowoduje obniżenie ich wynagrodzenia, przysługuje im dodatek wyrównawczy do końca okresu, w którym korzystaliby ze szczególnej ochrony przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem stosunku pracy.

---

Bez dodatków wyrównawczych

Wobec drugiej grupy pracowników chronionych pracodawca może zastosować wypowiedzenie zmieniające, ale już bez konieczności wypłaty im dodatków wyrównawczych. Możliwe jest także zastosowanie wobec nich wypowiedzenia umowy o pracę, jednak jest to uzależnione od zaistnienia warunków określonych w art. 5 ust. 3 i 4 ustawy. Chodzi tu o pracowników korzystających z urlopu lub nieobecnych w pracy z innych usprawiedliwionych przyczyn (np. z powodu choroby). Wobec tych pracowników pracodawca może zastosować wypowiedzenie zmieniające, lecz w razie obniżenia ich wynagrodzenia w wyniku ww. wypowiedzenia nie mają oni prawa do dodatków wyrównawczych.

Pracodawca może także wypowiedzieć tym pracownikom umowy o pracę. Jest to jednak dopuszczalne tylko w przypadku urlopu trwającego przynajmniej 3 miesiące oraz w czasie innej usprawiedliwionej nieobecności pracownika w pracy (np. z tytułu choroby).

Jeśli chodzi o urlop, to przyjmuje się tu wszelkie urlopy pracownicze, a więc zarówno wypoczynkowe, jak i bezpłatne czy wychowawcze, z wyjątkiem urlopu macierzyńskiego. Natomiast w przypadku innej nieobecności pracownika pracodawca może ww. pracownikom wypowiedzieć umowę o pracę tylko wtedy, gdy ta nieobecność trwa dłużej niż okres uprawniający pracodawcę do rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia.

Wypowiedzenia w trakcie procedury przygotowawczej do zwolnień grupowych >>

Wypowiedzenie umowy bez ograniczeń

Natomiast do trzeciej grupy pracowników należą ci, którym pracodawca może w ramach zwolnień grupowych wypowiedzieć umowę o pracę bez żadnych ograniczeń. Dotyczy to np. pracowników będących radnymi gmin, posłami, senatorami czy będących członkami rady naukowej w jednostce badawczo-rozwojowej oraz innych, którzy nie zostali wymienieni w art. 5 ust. 5 ustawy. Wynika to z art. 5 ust. 1 ustawy, który generalnie wyłącza stosowanie przepisów odrębnych dotyczących szczególnej ochrony pracowników przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem stosunku pracy, poza wyjątkami wskazanymi w dalszej części tego przepisu.

Podstawa prawna:

• art. 38, 41 Kodeksu pracy,

• ustawa z 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników (DzU nr 90, poz. 844 ze zm.),

• art. 24 ustawy z 7 kwietnia 2006 r. o informowaniu pracowników i przeprowadzaniu z nimi konsultacji (DzU nr 79, poz. 550 ze zm.).