Czy upał może być podstawą do zwolnienia od pracy z powodu siły wyższej? Jakie są obowiązki pracodawcy

• Czym jest siła wyższa w polskim prawie?
• Zwolnienie od pracy z powodu siły wyższej a upały
• Jak zwolnić się od pracy z powodu siły wyższej?
• Jakie obowiązki ciążą na pracodawcy w związku z upałami?

Czym jest siła wyższa w polskim prawie?

Pojęcie siły wyższej definiowane jest w prawie jako nadzwyczajne i nieprzewidywalne zdarzenie zewnętrzne, którego nie da się przewidzieć mimo najwyższej staranności. Zdarzenie, noszące znamiona siły wyższej nie wynika ponadto z błędów, czy zaniedbań jakiegoś podmiotu. Dodatkowo jego skutki są trudne, a wręcz niemożliwe do zatrzymania.

Siłą wyższą będą zatem zdarzenia losowe, takie jak wypadki komunikacyjne, a także działania władz np. wprowadzenie stanu nadzwyczajnego, czy zamknięcie granic. W praktyce siła wyższa najczęściej sprowadza się do zjawisk przyrodniczych, takich jak powódź, gradobicie, silny wiatr lub huragan, bądź trzęsienie ziemi.

Siła wyższa w polskim porządku prawnym jest powodem m.in. wyłączenia odpowiedzialności cywilnej.

Zwolnienie od pracy z powodu siły wyższej a upały

Siła wyższa w prawie pracy stanowi uzasadnienie zwolnienia od pracy, które przysługuje pracownikowi w wymiarze dwóch dni albo 16 godzin w roku kalendarzowym. Czy za siłę wyższą, na którą może powołać się pracownik, chcący skorzystać z uprawnienia przewidzianego w art. 148¹ k.p. można uznać upały?

Wysokie temperatury co do zasady nie są traktowane jako siła wyższa, ale jako przewidywalne zjawisko atmosferyczne. Dodatkowo trzeba zaznaczyć, że możliwość zwolnienia od pracy w trybie art. 1481 k.p. uzależniona jest od siły wyższej, ale związanej wyłącznie ze sprawami rodzinnymi. Rozwiązanie to zostało bowiem wprowadzone do polskiego porządku prawnego w celu implementacji Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2019/1158 w sprawie równowagi pomiędzy życiem zawodowym a prywatnym rodziców i opiekunów.

Należy pamiętać, że prawo do zwolnienia od pracy pracownika powstaje, gdy jego natychmiastowa obecność jest niezbędna w pilnej sprawie rodzinnej spowodowanej chorobą lub wypadkiem. Te zaś są następstwem działania siły wyższej. Chodzi zatem o to, że wspomnianego zdarzenia, wymagającego obecności pracownika, nie dało się wcześniej przewidzieć ani nie można było mu zapobiec. Zatem siła wyższa niejako w pośredni sposób wpływa na możliwość zwolnienia.

Jak zwolnić się od pracy z powodu siły wyższej?

Zwolnienie od pracy z powodu siły wyższej wymaga złożenia przez pracownika wniosku, najpóźniej w dniu korzystania z tego zwolnienia. Ustawodawca nie określił szczególnych wymogów, które wniosek taki powinien spełniać, wskazując jedynie, że w pierwszym wniosku w danym roku kalendarzowym pracownik określa sposób wykorzystania zwolnienia (godzinowy lub dobowy). Co istotne, pracodawca pozbawiony został prawa do zdecydowania o tym, czy wniosek uwzględnić, czy odrzucić. Przepisy nakładają bowiem na niego obowiązek udzielenia zwolnienia.

Warto zwrócić także uwagę, że art. art. 1481 k.p. nie definiuje pojęcia członka rodziny, którego choroba lub wypadek uzasadniają zwolnienie. Tym samym może być nim zarówno małżonek, jak i każdy inny krewny, a także powinowaty.

Jakie obowiązki ciążą na pracodawcy w związku z upałami?

Czy skoro upał nie jest traktowany przez prawo pracy jako siła wyższa i przez to nie uzasadnia możliwości zwolnienia od pracy, oznacza to, że pracownik musi wykonywać pracę mimo ekstremalnie wysokiej temperatury? Nie, ustawodawca chroni bowiem pracowników przed pracą w upałach, nakładając na pracodawców szereg obowiązków. Co więcej, od 2027 roku będą oni musieli stosować nowe zasady, które mają zwiększyć komfort pracy.

Jakie są zatem obowiązki pracodawcy podczas upałów? Obecnie obowiązujące przepisy zakładają powinność podjęcia działań, których zadaniem jest poprawa pogarszających się ze względu na rosnącą temperaturę warunków pracy. Jednym ze sposobów jest zapewnienie napojów przez cały czas wykonywania pracy, gdy temperatura przekracza 28 st. C w przypadku pracy w pomieszczeniach, a w razie wykonywania jej w otwartej przestrzeni – 25 st. C. Rozwiązaniem może być także zapewnienie klimatyzacji w pomieszczeniu, wprowadzenie dodatkowych przerw w pracy, klimatyzowanych miejsce do odpoczynku, a nawet skrócenie czasu pracy.

Nowelizacja rozporządzenia w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy w zakresie wysokich temperatur powodowanych czynnikami atmosferycznymi, która ma zacząć obowiązywać od 11 stycznia 2027 roku, zakłada zaś:

• zmianę maksymalnego limitu temperatury w miejscu pracy – 35 st. C w pomieszczeniach pracy, a 32 st. C przy pracach wykonywanych w otwartej przestrzeni, związanych z wysiłkiem fizycznym;

• obowiązek zapewnienia odpowiedniego rozwiązania technicznego obniżającego lub ograniczającego wzrost temperatury, gdy temperatura w pomieszczeniu przekroczy 28 st. C, a przy pracy w otwartej przestrzeni 25 st. C; w praktyce chodzi o klimatyzację, wentylatory, rolety, żaluzje itp.

Należy jednak zaznaczyć, że nie każda praca będzie objęta ograniczeniami maksymalnego limitu temperatury. Wyłączenie dotyczyć będzie m.in. prac wykonywanych podczas akcji ratowniczych, placówek ochrony zdrowia i całodobowej opieki, transportu i komunikacji, ochrony osób i mienia, gastronomii, hoteli, kultury, czy oświaty.