Wielka zmiana w ZUS - nowe zasady w przedawnieniu i niepodleganiu ubezpieczeniom społecznym
REKLAMA
REKLAMA
Zbieramy składki w ZUS na emeryturę przez lata obowiązkowo, w związku z pracą. A zdarza się, że po latach, nawet kilkunastu, ZUS uznaje, że jednak nie podlegamy pod ubezpieczenia społeczne. Taka decyzja działa wstecz. Co wtedy ze składkami? Otóż wcale nie są zwracane z automatu. Domagać się zwrotu można na wniosek, ale tylko za 5 lat wstecz. Ludzie tracili w ten sposób swoje składki w ZUS bezpowrotnie, a to oznaczało niską emeryturę. ZUS zaś zabierał te pieniądze na wydatki. Wreszcie nadchodzi tego kres.
- Co się zmieni w sprawie składek w ZUS? Skrót
- O co chodzi w sprawie przepadku składek w ZUS?
- Wymysł ZUS, którego nie ma w żadnej ustawie, a pozwalał na zatrzymanie nienależnych składek, czyli wspólnik iluzoryczny
- Jakie nowe zasady w sprawie przepadku składek w ZUS? Dwa kluczowe mechanizmy
- Czy po zmianie trzeba będzie coś dopłacić ZUS-owi?
- Skutki zmian przepisów dla zasiłków chorobowych, macierzyńskich i innych świadczeń z ZUS
- Kiedy wejdą w życie nowe przepisy i składki w ZUS przestaną przepadać?
- Co koniec przepadku składek ZUS oznaczałoby w praktyce i dla kogo?
- Czy to koniec problemu z przepadkiem składek w ZUS?
- Przepadek składek w ZUS - pytania i odpowiedzi (FAQ)
Co się zmieni w sprawie składek w ZUS? Skrót
- Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej przygotowało projekt ustawy, który ma rozwiązać problem przepadku składek w ZUS – trafił już do Zespołu ds. Programowania Prac Rządu
- Nowe zasady zwrotu składek – bieg przedawnienia rozpocznie się dopiero od doręczenia decyzji ZUS o wysokości nadpłaty
- Automatyczne przeksięgowanie składek – gdy ZUS podważy jeden tytuł ubezpieczenia, a uzna drugi, składki będą przenoszone „z konta na konto" bez udziału płatnika
- Sprawa dotyczy też tzw. „wspólników iluzorycznych" – dwuosobowych spółek z o.o., które ZUS po latach uznaje za jednoosobowe
O co chodzi w sprawie przepadku składek w ZUS?
Skalę problemu unaoczniła głośna sprawa opisana już jakiś czas temu przez „Gazetę Wyborczą". Pani Aldona przez 19 lat odprowadzała składki od wynagrodzenia w swojej spółce. Po latach ZUS uznał, że nigdy nie powinna była tych składek płacić – bo posiadała większościowy pakiet udziałów i jednocześnie pracowała na etacie, co według ZUS wyklucza klasyczny stosunek pracy. Umowa została uznana za pozorną, a składki – za nienależne.
REKLAMA
REKLAMA
Kontrola PIP. Nowe uprawnienia
Problem tkwi w tym, że od 1 stycznia 2022 r. obowiązuje ograniczenie do 5 lat możliwości składania korekt deklaracji rozliczeniowych. W praktyce oznaczało to, że składki opłacone wcześniej niż 5 lat wstecz po prostu przepadały – ZUS je zatrzymywał, mimo że sam uznawał je za nienależne.
Wymysł ZUS, którego nie ma w żadnej ustawie, a pozwalał na zatrzymanie nienależnych składek, czyli wspólnik iluzoryczny
Drugi kluczowy problem to koncepcja tzw. wspólnika iluzorycznego. Chodzi o sytuację, gdy udział jednego ze wspólników dwuosobowej spółki z o.o. jest w ocenie ZUS lub sądu „iluzoryczny" (np. minimalny procentowo). Wówczas spółka – choć w KRS zarejestrowana jako dwuosobowa – jest na gruncie przepisów o ubezpieczeniach społecznych traktowana jak jednoosobowa. Efekt? Zatrudnienie pracownicze „niemalże jedynego" wspólnika staje się niedopuszczalne, a osoba ta nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom. Jak podkreślał Rzecznik Praw Obywatelskich:
"Taka konstrukcja jest niedopuszczalna, nie wynika bowiem z decyzji ustawodawcy, lecz jest wytworem praktyki na podstawie aktu stosowania prawa. Prowadzi to do naruszenia Konstytucji RP, gdyż pozbawia uprawnionego oczekiwania opartego na uzasadnionym zaufaniu do prawa."
RPO wielokrotnie interweniował w tej sprawie – wystąpienia do MRPiPS kierowane były w grudniu 2025 r. oraz maju 2026 r. Ostatecznie resort przygotował konkretne rozwiązanie. Opisujemy je w tym tekście.
Jakie nowe zasady w sprawie przepadku składek w ZUS? Dwa kluczowe mechanizmy
W piśmie z 21 lipca 2026 r. MRPiPS przedstawiło szczegóły projektowanych rozwiązań. Nowe przepisy przewidują obowiązek wydawania przez ZUS decyzji w dwóch zasadniczych sytuacjach:
REKLAMA
1. Decyzja o niepodleganiu ubezpieczeniom – z automatycznym zwrotem składek
Pierwsza sytuacja dotyczy przypadków, gdy ZUS ustali, że zgłoszenie do ubezpieczeń zostało dokonane wyłącznie w celu uzyskania świadczenia – np. z ubezpieczenia chorobowego czy wypadkowego. W takim przypadku:
- ZUS z urzędu ustali wysokość nienależnie opłaconych składek,
- zwróci je płatnikowi za cały okres objęty decyzją o niepodleganiu,
- kluczowa zmiana: bieg okresu przedawnienia na żądanie zwrotu składek rozpocznie się dopiero od doręczenia decyzji ZUS o wysokości nadpłaty.
To fundamentalna zmiana. Dziś zdarza się, że przedawnienie mija, zanim płatnik w ogóle dowie się o problemie. Po zmianach zegar zacznie tykać dopiero wtedy, gdy dostanie oficjalne pismo.
2. Automatyczne przeksięgowanie składek między tytułami
Druga sytuacja – i to właśnie o niej najczęściej pisał RPO – dotyczy przypadków, gdy z jednego tytułu do ubezpieczeń powstaje nadpłata, a z drugiego zadłużenie. Klasyczny przykład: ZUS podważa umowę o pracę wspólnika spółki z o.o., ale uznaje, że powinien podlegać ubezpieczeniom z tytułu prowadzenia działalności. Dziś taka sytuacja to koszmar biurokratyczny. Po zmianach:
- jedna decyzja ZUS przeniesie składki z pierwszego tytułu (zakwestionowanego) na drugi (uznany),
- nastąpi to z urzędu, bez konieczności angażowania płatnika czy ubezpieczonego,
- przeksięgowanie obejmie wszystkie rodzaje składek: emerytalne, rentowe, wypadkowe, chorobowe, zdrowotne, Fundusz Pracy, Fundusz Solidarnościowy, FGŚP i Fundusz Emerytur Pomostowych,
- do przeksięgowywanych składek nie będzie stosowana instytucja przedawnienia.
W piśmie MRPiPS podkreślono, że:
"Rozwiązanie to jest korzystne zwłaszcza dla ubezpieczonych, ponieważ znacznie upraszcza postępowanie i obsługę tych spraw przez ZUS, bez konieczności angażowania płatnika składek lub ubezpieczonego."
Czy po zmianie trzeba będzie coś dopłacić ZUS-owi?
Resort przewidział także mniej oczywisty scenariusz. Jeśli podstawa wymiaru składek z tytułu pierwszego (zakwestionowanego) będzie niższa niż najniższa podstawa wymiaru obowiązująca dla drugiego tytułu, ZUS podwyższy ją do wymaganego minimum. W konsekwencji konieczne będzie ich dopłacenie przez płatnika – tego z drugiego tytułu, który ZUS uznał.
To ważne dla wspólników spółek, których ZUS „przekwalifikuje" z etatu na działalność gospodarczą – jeśli składki na etacie były niższe niż minimalne dla przedsiębiorcy, trzeba będzie różnicę dopłacić.
Skutki zmian przepisów dla zasiłków chorobowych, macierzyńskich i innych świadczeń z ZUS
Zmiana statusu ubezpieczonego wpływa również na prawo do świadczeń krótkoterminowych: zasiłków chorobowych, macierzyńskich, opiekuńczych, wyrównawczych i świadczeń rehabilitacyjnych. Dlatego projekt przewiduje także zmiany w ustawie zasiłkowej. Najważniejsze pomysły, jakie chce wcielić resort pracy to:
- prawo do zasiłku z tytułu zakwestionowanego automatycznie stanie się prawem do zasiłku z nowego tytułu ustalonego przez ZUS,
- jeśli nowym tytułem będzie działalność gospodarcza, warunkiem będzie brak zaległości składkowych albo ich uregulowanie w ciągu 6 miesięcy od uprawomocnienia decyzji,
- wypłacone wcześniej kwoty zasiłków nie będą traktowane jako świadczenia nienależnie pobrane – nie trzeba będzie ich zwracać,
- wypłata zasiłków z nowego tytułu odbędzie się z urzędu (jeśli wypłaca je ZUS) albo na wniosek świadczeniobiorcy (jeśli robi to płatnik składek).
To rozwiązanie zamknie problem, przez który wielu ubezpieczonych żyło w niepewności – czy zasiłki, które kiedyś otrzymali, nie zostaną nagle uznane za nienależne i trzeba będzie je oddawać z odsetkami.
Kiedy wejdą w życie nowe przepisy i składki w ZUS przestaną przepadać?
Tu potrzeba spojrzeć realistycznie. Samo MRPiPS w piśmie z 21 lipca 2026 r. przyznaje:
"Z uwagi na złożoność materii oraz konieczność zapewnienia spójności projektowanych zmian w ramach całego systemu ubezpieczeń społecznych, obecnie nie jest możliwe wskazanie wiążącego terminu zakończenia prac."
Etapy, które jeszcze musi przejść projekt, to:
- Pozytywne rozstrzygnięcie Zespołu ds. Programowania Prac Rządu;
- Wpis do wykazu prac legislacyjnych;
- Uzgodnienia międzyresortowe;
- Konsultacje publiczne i opiniowanie;
- Prace w Radzie Ministrów;
- Ścieżka parlamentarna – Sejm i Senat;
- Podpis Prezydenta i vacatio legis.
Realistycznie: droga od dziś do wejścia w życie może potrwać kilkanaście miesięcy, a nawet dłużej. Warto śledzić kolejne komunikaty – tym bardziej że resort zapowiedział informowanie o istotnych etapach prac na bieżąco.
Co koniec przepadku składek ZUS oznaczałoby w praktyce i dla kogo?
- Dla wspólników spółek z o.o. – szczególnie dwuosobowych – to najważniejsza zapowiedź od lat. Osoby, które przez lata mogły stracić składki w mechanizmie „wspólnika iluzorycznego", zyskają realną ochronę.
- Dla przedsiębiorców – którzy łączą różne tytuły ubezpieczeń (np. etat + działalność), zmiana oznacza koniec ryzyka, że ZUS wymaże składki z jednego konta bez możliwości ich odzyskania.
- Dla płatników składek – uproszczenie procedur i mniej biurokracji przy sytuacjach spornych.
Czy to koniec problemu z przepadkiem składek w ZUS?
Trzeba być ostrożnym w ocenach. Nowe przepisy rozwiążą wiele problemów, ale:
- nadal to ZUS będzie decydował, czy tytuł jest „prawdziwy", czy „pozorny" (ewentualnie zostaje odwołanie do sądu i długi proces),
- konstrukcja „wspólnika iluzorycznego" jako taka nie zniknie z orzecznictwa – jeśli ustawa nie ureguluje jej wprost, dalej pozostanie w rękach ZUS i sądów,
- terminy wejścia w życie są nieznane – w tym czasie ZUS wciąż działa według dotychczasowych zasad.
Dlatego osoby, które podejrzewają, że ich sytuacja może być zakwestionowana, powinny raczej nie czekać na nową ustawę, tylko już dziś weryfikować swoją sytuację ubezpieczeniową.
Przepadek składek w ZUS - pytania i odpowiedzi (FAQ)
Czym jest „wspólnik iluzoryczny"?
To konstrukcja stworzona w orzecznictwie ZUS i sądów. Jeśli udział jednego ze wspólników dwuosobowej spółki z o.o. jest bardzo niewielki, spółka jest traktowana jak jednoosobowa – co uniemożliwia zatrudnienie „niemalże jedynego" wspólnika na umowę o pracę.
Dlaczego nienależne składki przepadały w ZUS, a nie były zwracane?
Od 1 stycznia 2022 r. ograniczono do 5 lat możliwość korekty deklaracji rozliczeniowych. Gdy ZUS po latach kwestionował tytuł do ubezpieczeń, składki starsze niż 5 lat nie mogły być już zwrócone.
Co się zmieni w kwestii przedawnienia wpłaconych składek?
Bieg okresu przedawnienia na żądanie zwrotu składek zacznie się dopiero od doręczenia przez ZUS decyzji o wysokości nadpłaty – a nie od momentu ich opłacenia.
Czy trzeba będzie samemu składać wnioski o przeksięgowanie składek na inne tytuły ubezpieczenia?
Nie. Zgodnie z projektem ZUS będzie robił to z urzędu, jedną decyzją. Nie trzeba angażować płatnika ani ubezpieczonego.
Czy zasiłki wypłacone wcześniej trzeba będzie zwrócić?
Nie. Projekt wyraźnie przewiduje, że wypłacone kwoty nie będą uznawane za świadczenia nienależnie pobrane.
Kiedy nowe przepisy wejdą w życie?
MRPiPS nie podaje wiążącego terminu. Projekt jest dopiero na etapie wniosku o wpis do wykazu prac legislacyjnych – przed nim jeszcze uzgodnienia, konsultacje i ścieżka parlamentarna. Realnie zajmie to pewnie kilkanaście miesięcy.
Czy sprawa dotyczy tylko wspólników spółek z o.o.?
Nie. Dotyczy wszystkich sytuacji, w których ZUS po latach kwestionuje tytuł do ubezpieczeń – w tym umów o pracę uznanych za pozorne, zbiegów tytułów ubezpieczeniowych i wielu innych przypadków.
Co robić, jeśli już teraz mam problem z ZUS?
Nie warto czekać na nowe przepisy. Warto skonsultować się z prawnikiem specjalizującym się w prawie ubezpieczeń społecznych, przeanalizować stan konta i – jeśli to konieczne – złożyć odwołanie od decyzji ZUS w terminie.
Źródło: Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich
REKLAMA
© Materiał chroniony prawem autorskim - wszelkie prawa zastrzeżone. Dalsze rozpowszechnianie artykułu za zgodą wydawcy INFOR PL S.A.
- Czytaj artykuły
- Rozwiązuj testy
- Zdobądź certyfikat
REKLAMA
