Czy pracodawca może zmusić pracownika do wykorzystania urlopu? Przymusowy urlop wypoczynkowy

• Urlop wypoczynkowy - prawo pracownika
• Przymusowy urlop wypoczynkowy
• Przymusowy urlop zaległy
• Przymusowy urlop w okresie wypowiedzenia
• Jak wysłać pracownika na przymusowy urlop?

Urlop wypoczynkowy - prawo pracownika

Coroczny, płatny urlop wypoczynkowy wymiarze 20 dni (mniej niż 10 lat pracy) lub 26 dni (od 10 lat pracy) to niezbywalne uprawnienie pracownika. Kodeks pracy w art. 152 zapewnia więc psychiczną i fizyczną regenerację. Urlopu wypoczynkowego udziela się zgodnie z ustalonym u danego pracodawcy planem urlopów. Następnie pracownik przed każdym urlopem składa stosowny wniosek.

Przymusowy urlop wypoczynkowy

Jak już zostało wspomniane pracownik korzysta z urlopu w terminie ustalonym w planie urlopów i we wnioskach o urlop. Kodeks pracy zezwala jednak w dwóch przypadkach na wysłanie pracownika na przymusowy urlop wypoczynkowy przez pracodawcę. O jakich sytuacjach mówią przepisy? Mowa o:

• wykorzystaniu urlopu zaległego do 30 września roku następującego po roku nabycia prawa do urlopu oraz
• wykorzystaniu urlopu w okresie wypowiedzenia.

Przymusowy urlop zaległy

O przymusowym urlopie zaległym traktuje art. 168 Kodeksu pracy. 

Urlop zaległy to część urlopu wypoczynkowego, której dany pracownik nie wykorzystał w poprzednim roku kalendarzowym. Zgodnie z przepisami taki urlop musi zostać udzielony do 30 września i pracodawca powinien tego dopilnować. Jeśli pracownik sam nie zawnioskuje o urlop w wymiarze równym lub wyższym od urlopu zaległego, pracodawca może wydać mu polecenie skorzystania z urlopu do końca września. Chodzi o to, aby urlop ten był udzielony do 30 września, a nie wykorzystany. Pracownik może więc rozpocząć korzystanie z urlopu w dniu 30 września do 4 października (jeśli urlop zaległy wynosił 5 dni).

W doktrynie są spory co do dopuszczalności wysłania pracownika na przymusowy urlop zaległy do końca września. Nie ma w tej kwestii również jednolitego orzecznictwa Sądu Najwyższego. Skłania się ono jednak do stanowiska, że pracodawca ma możliwość udzielenia urlopu w tym terminie, np. w wyroku SN z dnia 7 maja 2008 r. (sygn. akt II PK 313/07): „ [...] z art. 168 k.p. wynika obowiązek pracodawcy udzielenia pracownikowi zaległego urlopu wypoczynkowego w terminie w przepisie tym określonym, a udzielenie urlopu we wskazanym terminie nie wymaga od pracodawcy uzyskania zgody pracownika i jest dla niego wiążące”. Oznacza to, że pracodawca może bez zgody pracownika wysłać go na urlop zaległy do końca września.

W podobnym tonie wypowiedziało się Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w odpowiedzi na interpelację nr 8918 z dnia 6 sierpnia 2020 r.: „[...] orzecznictwo sądowe przyjmuje, powołując się na obowiązek udzielenia urlopu zaległego do określonej daty (30 września) oraz zważywszy, że niespełnienie powyższego obowiązku przez pracodawcę naraża go na sankcje, które może podjąć wobec niego Państwowa Inspekcja Pracy, że pracodawca nie ma obowiązku uzgadniania z pracownikiem terminu wykorzystania urlopu, lecz musi udzielić mu urlopu w terminie określonym w przepisie art. 168 k.p. Pracodawca zatem może wysłać pracownika na zaległy urlop, nawet gdy ten nie wyraża na to zgody”.

Natomiast zdaniem PIP pracodawca może wydać pracownikowi polecenie wykorzystania zaległego urlopu i je egzekwować, ale nie posiada uprawnienia do jednostronnego wyznaczenia konkretnego terminu jego wykorzystania.

Co w przypadku, gdy pracodawca nie skieruje pracownika na urlop zaległy w tym terminie? Naraża się na odpowiedzialność wykroczeniową, co grozi karą grzywny w kwocie od 1000 zł do nawet 30 000 zł.

Przymusowy urlop w okresie wypowiedzenia

Zasadą jest wykorzystywanie urlopu wypoczynkowego w trakcie okresu wypowiedzenia. Gdyby stosunek pracy uległ rozwiązaniu, a pracownik miałby niewykorzystane dni urlop wypoczynkowego, na pracodawcy ciąży obowiązek wypłaty ekwiwalentu pieniężnego za urlop. Powszechną praktyką jest więc wysyłanie pracowników na urlop na wypowiedzeniu. Pracodawcy wiedząc, że współpraca z daną osobą się kończy, jej uczestnictwo w naradach, strategiach firmy uważają za niecelowe, a czasami wręcz niebezpieczne z punktu widzenia biznesowego.

Jak wysłać pracownika na przymusowy urlop?

Przepisy prawa pracy nie precyzują w jakiej formie pracodawca zleca wykorzystanie urlopu wypoczynkowego. Jednak w celach dowodowych najlepiej zrobić to w formie pisemnej. Zawsze przy kierowaniu pracownika na urlop wypoczynkowy pracodawca powinien przestrzegać przepisów, tak aby nie narazić się na zarzut naruszenia praw pracowniczych. Urlop wypoczynkowy to jedno z podstawowych praw pracownika.