Od technostresu przez stres cyfrowy po higienę cyfrową do dobrostanu

Korzystanie z telefonu i Internetu na świecie

• Ludność Świata wynosiła na początku 2021 roku 7,83 miliarda.
• 5,22 miliarda ludzi korzysta obecnie z telefonu komórkowego, co stanowi 66,6% całej populacji świata, a łączna liczba połączeń wyniosła 8,02 miliarda na początku 2021 roku.
• 4,66 miliarda ludzi na całym świecie korzystało z internetu w styczniu 2021 roku (dane mogą być wyższe z uwagi na wzrost użytkowników spowodowany pandemią COVID-19).
• Na całym świecie jest obecnie 4,20 miliarda użytkowników mediów społecznościowych.[1].

Oznacza, to że technologie informacyjno-komunikacyjne (TIK) są stałym elementem życia człowieka w społeczeństwie informacyjnym, którego rozwój oparty jest na przemyśle informacyjnym, i stanowią istotne narzędzia codziennej pracy[2]. Zachodzące zmiany w środowisku pracy jakie miały miejsce wskutek wprowadzenia przez rządy obostrzeń w m.in. w przemieszczaniu się i gromadzeniu się wymusiły świadczenia pracy w systemie zdalnym w większym wymiarze niż to miało miejsce dotychczas (np. przed rokiem 2019 tzw. home office). Głównym środkiem pracy zostały narzędzia cyfrowe (wspomniane wyżej), a to wiąże się z narażeniem użytkowników na nadmiar informacji cyfrowej. Z badań prowadzonych przez wiele ośrodków wynika, że pracownik świadczący pracę w trybie zdalnym (także uczniowie i studenci) odczuwał poczucie konieczności bycia „stale w pracy”, „zawsze dostępnego i w ciągłej gotowości”. W efekcie uzyskujemy poczucie przeciążenia informacyjnego, związanego z przebodźcowaniem wraz z negatywnym wpływem na życie prywatne.

Stres cyfrowy (technostres)

Zjawisko stresu cyfrowego, znanego również w literaturze obcojęzycznej jako technostres[3] po raz pierwszy zostało zdefiniowane w 1984 r. jako „współczesna choroba adaptacyjna spowodowana niemożnością radzenia sobie z nowymi technologiami komputerowymi” („Techno-stress is a modern disease of adaptation caused by an inability to cope with the new computer technologies in a healthy manner”)[4]. W 2008 roku dodano „doświadczenie stresu podczas używania nowoczesnej technologii informacyjnej przez użytkowników tej technologii („an IT user’s experience of stress when using technologies”)[5].

Stała gotowość do odbierania połączeń, ciągłe używanie narzędzi mobilnych i ekranowych przy jednoczesnym przetwarzaniu dużej ilości informacji nazywane jest w literaturze przeładowaniem informacją (ang. information overload). Jako bezpośredni efekt syndromu „bycia on-line” może być zwiększona liczba omyłkowych decyzji (bowiem zwiększona liczba informacji nie jest gwarantem jej efektywności czy prawdziwości). Wzrost nietrafionych podejmowanych decyzji, zwiększenie skłonności do pomijania kluczowych informacji podczas dokonywania wyborów, deficyt uwagi, wzrost poziomu stresu z powodu nieustającego braku możliwości przetworzenia wszystkich docierających do nas danych, podwyższone ciśnienie krwi, osłabienie widzenia, niestrawność, frustracja i zagubienie w życiu, osłabienie zdolności do podejmowania decyzji, wzrost agresji czy kłopoty z koncentracją i snem. Wymienione objawy godzą w ogólnie pojęty dobrostan użytkownika nowych mediów[6].

Dobrostan - rodzaje

Można wyróżnić trzy jego stany:

1. dobrostan psychologiczny,( osobowościowy) - składa się z samoakceptacji, poczucia osobistego rozwoju, celu życiowego, poczucia panowania nad otoczeniem, autonomii oraz pozytywnych relacji z innymi.
2. dobrostan społeczny - poziom akceptacji społeczeństwa, urzeczywistnianie się społeczeństwa (ocena potencjału i kierunku rozwoju społeczeństwa), poczucie osobistego wkładu w społeczeństwo czy koherencja wraz ze społeczną integracją.
3. dobrostan emocjonalny - ocena poziomu szczęścia i satysfakcji życiowej z poszczególnych dziedzin życia. Z poczuciem dobrostanu łączy się tez optymizm życiowy, rozumiany jako istotny zasób osobisty, wpływający na zdrowie, samopoczucie i sukcesy życiowe[7]

Higiena cyfrowa

I tak pojawia się higiena cyfrowa, rozumiana jako: zespół działań i czynności zmierzających do optymalizacji indywidualnego zdrowia somatycznego, psychicznego oraz społecznego w zakresie korzystania z technologii informacyjno-komunikacyjnych. Higiena cyfrowa może być rozumiana jako postawa życiowa wynikająca z kreatywnego i odpowiedzialnego używania zasobów sieci [8].

Stąd tak blisko i wyraźnie do bycia skoncentrowanym, czy uważnym. Bez odpowiedniego poziomu koncentracji nie przyswajamy wymaganej wiedzy, która jest wykorzystywana w przyszłości. Bycie uważnym, czyli skupianie się na jednej czynności jest niezwykle ważne w czasie wykonywania trudnych, precyzyjnych zadań, zwiększa się wówczas swoje bezpieczeństwo. A przede wszystkim wysoki poziom koncentracji, to oszczędność czasu.

Eksperci Światowej Organizacji Zdrowia podkreślali, że w czasie pandemii powinniśmy utrzymywać dystans fizyczny – to on ma zapewnić nam bezpieczeństwo. Jednocześnie nie jest potrzebny dystans społeczny (social distancing) – przeciwnie relacje społecznie należy pielęgnować i budować. „Możemy pozostać w kontakcie społecznym, będąc fizycznie zdystansowani - wideo, rozmowy online lub SMS-y”[9].

Uzależnienie od Internetu - objawy

Jeśli w ostatnim czasie zaobserwowałeś/aś u Siebie:

• tendencje do zapominania informacji, na które wcześniej znałeś/aś odpowiedzi, a szukasz ich w Internecie wykorzystując wyszukiwarki, to doświadczasz EFEKTU GOOGLA (czyli cyfrowej amnezji),
• podczas długiej pracy z monitorem ekranowym lub urządzeniem mobilnym zaczynasz odczuwać symptomy charakterystyczne do choroby lokomocyjnej, to zaczynasz odczuwać chorobę e-lokomocyjną,
• słyszysz dzwoniący sygnał swojego telefonu lub przychodzących informacji na Twoje urządzenia cyfrowe? Tzn., że występuje u Ciebie SYNDROM FANTOMOWEGO DZWONKA.

Specjaliści do diagnozy uzależnienia używają następujących kryteriów:

• Osoba odczuwa silny przymus psychiczny korzystania z Internetu.
• Utrata kontroli nad czasem spędzanym w sieci, osoba nie jest w stanie powstrzymać się od przebywania online.
• Wydłużenie się czasu korzystania z Internetu, osoba potrzebuje przebywać w sieci coraz częściej i dłużej, aby uzyskać satysfakcję.
• W przypadku braku dostępu do sieci osoba odczuwa przykre emocje, jest rozdrażniona, ma obniżony nastrój (zespół abstynencyjny).
• Osoba rezygnuje z wcześniejszych pasji i zainteresowań na rzecz przebywania w sieci.
• Osoba korzysta z Internetu pomimo wystąpienia negatywnych skutków zdrowotnych i/lub pogorszenia się relacji społecznych.

Uzależnienie diagnozuje się, jeśli u osoby wystąpiły minimum 3 z wymienionych powyżej objawów oraz utrzymywały się łącznie przez dłuższy okres czasu w ciągu ostatniego roku [10].

[1] https://mobirank.pl

[2] Więcej w Goban-Klas, T. (1999). Media i komunikowanie masowe. Teorie i analizy prasy, radia, telewizji i Internetu. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN

[3] Spotykane są również w literaturze takie określenia jak: technophobia, cyber phobia, computer stress, computer anxiety (Wang K., Shu Q., Tu Q. Technostress under different organizational environments: An empirical investigation. Computers in Human Behavior 2008, 24(6), 3002-3013)

[4] Brod C. Technostress: the human cost of the computer revolution. Addison-Wesley, Reading USA 1984

[5] Ragu-Nathan T.S., Tarafdar M., Ragu-Nathan B.S. The consequences of technostress for end users in organizations: conceptual development and empirical validation. 2008; Inf Syst Res 19(4):417-433

[6] Za: Ptaszek G., Stunża G.D., Pyżalski J., Dębski M., Bigaj M.w: Edukacja zdalna: co stało się z uczniami, ich rodzicami i nauczycielami s. 77

[7] Szerzej: Carr A. (2004). Psychologia pozytywna. Nauka o szczęściu i ludzkich siłach. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie Żak.

Cieślińska, J. (2013). Poczucie dobrostanu i optymizmu życiowego u kadry kierowniczej placówek oświatowych. Studia Edukacyjne (27/2013), s. 95-11

[8] Za: Higiena Cyfrowa, Michał Brożyński, w: 90sekund.pl

[9] WHO, 2020

[10] Za: https://psychoterapia.org/uzaleznienie-od-internetu-siecioholizm-przyczyny-objawy-leczenie