Kiedy można zastosować przepisy Kodeksu cywilnego w prawie pracy

O ile konieczność stosowania Kodeksu cywilnego w sprawach z zakresu prawa pracy w ogóle nieuregulowanych jego przepisami (np. wykładnia oświadczeń woli) jest oczywista, o tyle w sprawach poddanych regulacji prawa pracy pojawia się pytanie, czy chodzi o regulację wyczerpującą i czy dopuszczalne jest uzupełniające stosowanie przepisów Kodeksu cywilnego. Przepis art. 300 k.p. sytuacji takiej wyraźnie nie wyklucza. Istnieje zatem możliwość przyjęcia, że dopuszczalne jest uzupełniające stosowanie przepisów Kodeksu cywilnego do spraw pracowniczych w zakresie nie w pełni unormowanym przepisami prawa pracy.

Odpowiednie stosowanie przepisu Kodeksu cywilnego polega z reguły na jego częściowej zmianie, uwzględniającej charakter stosunku pracy oraz regulacje prawa pracy.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego można znaleźć liczne przykłady dopuszczalnego stosowania przepisów Kodeksu cywilnego do stosunków pracy.

Wykładnia oświadczeń woli i liczenie terminów

Bogate jest orzecznictwo odnoszące się do wykładni oświadczeń woli (art. 65 k.c.) i odpowiedniego stosowania w tym zakresie przepisów Kodeksu cywilnego do spraw pracowniczych. W wyroku z 6 stycznia 1995 r. (I PRN 117/94) Sąd Najwyższy zauważył m.in., że przepis art. 65 § 2 k.c. ma zastosowanie także wobec umownych źródeł prawa pracy. Jeśli więc treść danej umowy nie jest jednoznaczna, to sąd powinien przeprowadzić dowód z przesłuchania jej stron w celu wyjaśnienia ich zamiaru. Przewidziane w art. 65 k.c. w zw. z art. 300 k.p. reguły wykładni oświadczeń woli stron mają odpowiednie zastosowanie do umów o pracę. W razie wątpliwości decydujący jest zgodny zamiar stron i cel umowy o pracę także wtedy, gdy dosłowne jej brzmienie byłoby korzystniejsze dla pracownika (wyrok SN z 4 marca 1999 r., I PKN 616/98).

Na podstawie art. 390 § 1 k.c. w zw. z art. 300 k.p., jeżeli strona zobowiązana do zawarcia przyrzeczonej umowy o pracę (pracodawca) uchyla się od jej zawarcia, druga strona (pracownik) może żądać naprawienia szkody polegającej na utracie wynagrodzenia uzyskiwanego ze stosunku pracy, który został przez nią rozwiązany dlatego, że liczyła na zawarcie umowy przyrzeczonej, a nie szkody polegającej na utracie wynagrodzenia, które miała otrzymywać według ustaleń umowy przyrzeczonej (wyrok SN z 6 stycznia 2009 r., I PK 117/08).

O liczeniu terminów w prawie pracy przesądza art. 300 k.p. stanowiący o odpowiednim stosowaniu przepisów Kodeksu cywilnego, jeżeli nie są one sprzeczne z Kodeksem pracy. Stosunek pracy kończy się ostatniego dnia miesiąca, a nie pierwszego dnia kolejnego miesiąca (wyrok SN z 17 listopada 2004 r., II PK 64/04).

---

Zakaz konkurencji po ustaniu stosunku pracy

Zastrzeżenie dla pracodawcy prawa odstąpienia w umowie o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy, bez określenia terminu wykonania tego prawa, jest nieważne (art. 395 § 1 k.c. w zw. z art. 58 § 1 k.c. i w zw. z art. 300 k.p.) – wyrok SN z 8 lutego 2007 r. (II PK 159/06).

Były pracownik ponosi odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną byłemu pracodawcy wskutek naruszenia umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy na podstawie odpowiednio stosowanych przepisów Kodeksu cywilnego. Oznacza to, że ponosi odpowiedzialność w pełnej wysokości (art. 361 § 1 k.c.), niezależnie od stopnia winy, a do jego odpowiedzialności ma zastosowanie domniemanie nienależytego wykonania umowy (art. 471 k.c.). Przepisy o karze umownej zawarte w Kodeksie cywilnym mają do klauzuli konkurencyjnej jedynie odpowiednie zastosowanie (art. 483 i 484 k.c. w zw. z art. 300 k.p.). Klauzula konkurencyjna nie jest bowiem umową prawa cywilnego, lecz umową prawa pracy, pozostając w bezpośrednim związku podmiotowym i przedmiotowym ze stosunkiem pracy. Okoliczność ta musi być brana pod uwagę przy ocenie możliwej do zaakceptowania wysokości zastrzeżonej kary umownej. Jej wysokość powinna być korygowana zasadami prawa pracy, zwłaszcza ryzyka podmiotu zatrudniającego i ograniczonej odpowiedzialności materialnej pracownika (wyrok SN z 27 stycznia 2004 r., I PK 222/03).

Roszczenia o wynagrodzenie

Wynagrodzenie określone w art. 47 k.p. wyczerpuje w pełni roszczenia pracownika związane z okresem pozostawania bez pracy w stosunku do pracodawcy. Fakt, że Kodeks pracy reguluje taką sytuację całościowo, nie pozwala na stosowanie przepisów prawa cywilnego w takiej sytuacji przez art. 300 k.p. (wyrok SA w Warszawie z 27 maja 1998 r., I APa 29/98).

Prawo pracy ma własne tryby ustalania i zmiany wysokości wynagrodzenia za pracę lub jego poszczególnych składników, a więc art. 358¹ § 3 k.c. może być w zw. z art. 300 k.p. zastosowany w sprawach płacowych tylko w zgodzie z zasadami prawa pracy i w sposób odpowiedni. Jeżeli świadczenie pieniężne w zamian za deputat węglowy zostało ustalone w układzie zbiorowym pracy kwotowo, niezależnie od wartości węgla, to waloryzacja tego świadczenia może dotyczyć tylko świadczenia niespełnionego w terminie (wyrok SN z 8 października 1996 r., II PRN 90/96).

---

Roszczenia odszkodowawcze

Omawiając odpowiednie stosowanie przepisów Kodeksu cywilnego do stosunku pracy, nie sposób nie wspomnieć o wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 27 listopada 2007 r. (SK 18/05), w myśl którego art. 58 k.p. w zw. z art. 300 k.p. rozumiany w ten sposób, że wyłącza dochodzenie innych niż określone w art. 58 k.p. roszczeń odszkodowawczych, związanych z bezprawnym rozwiązaniem umowy o pracę bez wypowiedzenia, jest niezgodny z art. 64 ust. 1 w zw. z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz nie jest niezgodny z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP. Jeżeli zatem pracownik zdecyduje się dochodzić odszkodowania wyższego niż limitowane przepisami prawa pracy, ma taką możliwość. Zobligowany jest jednak wykazać wszystkie przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej pracodawcy, tj. nie tylko wadliwość rozwiązania umowy o pracę, bezprawność działania pracodawcy, ale także wysokość poniesionej szkody oraz związek przyczynowy między poniesioną szkodą a wadliwym rozwiązaniem umowy o pracę.

Podstawa prawna:

• art. 58 § 1, art. 65, art. 358¹ § 3, art. 361 § 1, art. 390 § 1, art. 395 § 1, art. 471, art. 483 i 484  Kodeksu cywilnego,
• art. 47, art.58, art. 300 Kodeksu pracy.

Orzecznictwo:

• wyrok SN z 6 stycznia 1995 r. (I PRN 117/94, OSNP 1995/14/170),
• wyrok SN z 4 marca 1999 r., (I PKN 616/98, OSNP 2000/8/3120),
• wyrok SN z 6 stycznia 2009 r., (I PK 117/08, OSNP 2010/13–14/157),
• wyrok SN z 17 listopada 2004 r., (II PK 64/04, M.P.Pr. 2005/1/342),
• wyrok SN z 8 lutego 2007 r. (II PK 159/06, OSP 2008/10/104),
• wyrok SN z 27 stycznia 2004 r., (I PK 222/03, PiZS 2006/8/31),
• wyrok SA w Warszawie z 27 maja 1998 r., (I APa 29/98, Apelacja – SA W-wa 1998/4/18),
• wyrok SN z 8 października 1996 r., (II PRN 90/96, OSNP 1997/12/212),
• wyroku TK z 27 listopada 2007 r. (SK 18/05, OTK-A 2007/10/128).