Kategorie

Stosowanie przepisów kodeksu cywilnego w prawie pracy

Katarzyna Sarek-Sadurska
Radca prawny w kancelarii Raczkowski Paruch sp.k. Posiada bogate doświadczenie we wszystkich obszarach indywidualnego i zbiorowego prawa pracy, w tym doświadczenie procesowe. Doradza klientom m.in. w procesach restrukturyzacyjnych, zwolnień grupowych oraz w sprawach związanych z zatrudnianiem i zwalnianiem pracowników, w tym w szczególności wyższej kadry menadżerskiej. Jest absolwentką Uniwersytetu Warszawskiego oraz Uniwersytetu Pantheon-Assas (Paris II). Laureatka nagrody Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego za pracę magisterską. Związana z Kancelarią od 2007 r. Autorka publikacji w zakresie prawa pracy i prawa cywilnego m.in. w pracach pod redakcją prof. dr hab. M. Safjana i prof. dr hab. K. Pietrzykowskiego.
Wiele problemów, z którymi musi się zmierzyć pracodawca, np. dotyczących zakazu konkurencji, nie zostało uregulowanych w Kodeksie pracy. Należy wówczas zastosować odpowiednie przepisy Kodeksu cywilnego, ale tylko wtedy, gdy przepis nie jest sprzeczny z zasadami prawa pracy.

Zarówno prawo pracy, jak i prawo cywilne oparte są na różnych założeniach i zasadach oraz pełnią różne funkcje. W praktyce jednak istnieje wiele sytuacji, w których konieczne jest zastosowanie przepisów Kodeksu cywilnego ze względu na brak uregulowania danego zagadnienia bezpośrednio w przepisach prawa pracy.

Ustawodawca, dostrzegając ten problem, dopuścił możliwość odpowiedniego stosowania Kodeksu cywilnego, ale tylko wtedy, gdy łącznie spełnione są następujące przesłanki:

  • zagadnienie nie zostało uregulowane przepisami prawa pracy,
  • zastosowanie przepisów Kodeksu cywilnego nie jest sprzeczne z zasadami prawa pracy,
  • zagadnienie dotyczy stosunku pracy.

Brak regulacji w prawie pracy

Reklama

Każdy problem związany ze stosunkiem pracy należy najpierw spróbować rozwiązać przez zastosowanie przepisów prawa pracy. Przepisy te nie są zawarte jedynie w Kodeksie pracy, ale zgodnie z art. 9 k.p. także w regulacjach innych ustaw, aktów wykonawczych, układów zbiorowych pracy, porozumień zbiorowych oraz regulaminów i statutów określających prawa i obowiązki stron stosunku pracy.

Jeżeli dane zagadnienie nie jest uregulowane choćby fragmentarycznie w ww. przepisach oraz jeżeli nie da się do niego zastosować norm prawnych z nich wynikających, wtedy dopuszczalne jest stosowanie przepisów Kodeksu cywilnego. Artykuł 300 k.p. odnosi się bowiem wyłącznie do sytuacji całkowitego braku regulacji danego zagadnienia, a nie do przypadków, gdy regulacja taka byłaby jedynie niekompletna.

Brak sprzeczności z zasadami prawa pracy

Przepisy Kodeksu cywilnego możliwe są do zastosowania, jeżeli nie są sprzeczne z zasadami prawa pracy (art. 300 k.p.). Podstawowe zasady prawa pracy wyrażone są w przepisach art. 10-18 k.p.

Zasady prawa pracy nie muszą być jednak wyrażone wprost w przepisach Kodeksu pracy. Mogą być one również wynikiem wykładni wielu różnych norm prawnych. Do zasad powstałych w wyniku wykładni należą m.in. zasada ochrony trwałości stosunku pracy, ograniczonej odpowiedzialności materialnej pracowników za wyrządzoną szkodę oraz zasada ochrony wynagrodzenia za pracę.

Stosunek pracy

Możliwość odpowiedniego stosowania Kodeksu cywilnego istnieje tylko w odniesieniu do stosunku pracy. Przyjmuje się, że chodzi tu o indywidualny stosunek pracy łączący pracownika z pracodawcą. Objęcie dyspozycją tego przepisu również zbiorowych stosunków pracy było jednak przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego. W uchwale 7 sędziów Sądu Najwyższego z 23 maja 2001 r. czytamy, że „stosunki pomiędzy pracodawcami (...) a związkami zawodowymi (...) nie zostały objęte dyspozycją z art. 300 k.p.”, co w konsekwencji powoduje, że „droga sądowa o ustalenie nieważności zakładowego układu zbiorowego pracy po jego rejestracji jest niedopuszczalna”.


Odpowiednie stosowanie

Reklama

Powszechnie w doktrynie prawa uznaje się, że odpowiednie stosowanie przepisów należy rozumieć jako zastosowanie przepisów wprost w wersji zmodyfikowanej lub zaniechanie ich stosowania w całości. Ponieważ jednak w przypadku prawa pracy jedną z pozytywnych przesłanek dopuszczalności stosowania Kodeksu cywilnego jest niesprzeczność tych przepisów z zasadami prawa pracy, uznaje się, że odpowiednie ich wykorzystanie może dotyczyć jedynie zastosowania przepisów wprost lub z modyfikacjami.

Przepisy Kodeksu cywilnego stosujemy wprost w sytuacjach, gdy nie naruszają one żadnej z zasad prawa pracy. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 27 maja 1999 r., stosowanie Kodeksu cywilnego w szczególności „nie może prowadzić do podważenia lub przekreślania sensu ochronnych regulacji prawa pracy”.

Jeżeli zatem stosowanie przepisów Kodeksu cywilnego naruszałoby jakąkolwiek z zasad prawa pracy, dopuszczalne jest zmodyfikowanie normy wynikającej z przepisów prawa cywilnego w taki sposób, aby ich zastosowanie nie naruszało żadnej z nich. Jeżeli modyfikacja ta byłaby niemożliwa, dany przepis Kodeksu cywilnego nie powinien zostać zastosowany w całości.

Stosowanie przepisów Kodeksu cywilnego

Jednym z analizowanych przez Sąd Najwyższy zagadnień była możliwość zastosowania do pracownika art. 483 k.c. dopuszczającego możliwość zastrzeżenia w umowie określonej kwoty jako kary umownej na rzecz pracodawcy. Głównym celem kary umownej jest „zryczałtowanie” odszkodowania i oderwanie wysokości żądanej przez wierzyciela kwoty od wysokości poniesionej szkody, a nawet zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z 6 listopada 2003 r. możliwość domagania się zapłaty kary umownej bez względu na poniesienie jakiejkolwiek szkody.

Powszechnie przyjmuje się, że w umowie o pracę takie postanowienie jest nieskuteczne wobec pracownika. Przytaczane są tu dwojakie argumenty. Pierwszym z nich jest pełne uregulowanie odpowiedzialności materialnej pracownika za szkody wyrządzone pracodawcy w trakcie trwania stosunku pracy. Odpowiedzialność ta jest ograniczona w sposób określony w Kodeksie pracy. Drugim argumentem jest sprzeczność tego przepisu z zasadą wolności pracy.

Sąd Najwyższy dopuścił jednak zastrzeżenie kary umownej w umowie o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy za naruszenia, które miałyby miejsce po rozwiązaniu stosunku pracy między stronami (np. wyrok z 5 kwietnia 2005 r.). Uznaje się bowiem, że odpowiedzialność pracownika za szkody wyrządzone po zakończeniu stosunku pracy nie jest uregulowana w prawie pracy. Ponadto zastrzeżenie kary nie narusza żadnej zasady prawa pracy, jeśli wysokość tej kary nie jest wygórowana.

Innymi zagadnieniami, w stosunku do których analizowana była możliwość stosowania przepisów Kodeksu cywilnego, są m.in. możliwość waloryzacji świadczeń wypłaconych z opóźnieniem na podstawie art. 3581 § 3 k.c. (uchwały SN z 3 kwietnia 1992 r., z 29 czerwca 1995 r.), wady oświadczeń woli (wyroki SN z 11 czerwca 2003 r., z 19 marca 2002 r., z 15 lutego 2000 r.).

Podstawa prawna:

  • art. 9, 10-183, art. 300 Kodeksu pracy,
  • art. 3581 § 3 Kodeksu cywilnego,
  • orzeczenia Sądu Najwyższego:

- uchwała 7 sędziów z 23 maja 2001 r. (III ZP 17/2000, OSNP 2001/23/684),

- wyrok z 27 maja 1999 r. (I PKN 78/99, OSNP 2000/18/682),

- uchwała z 6 listopada 2003 r. (III CZP 61/03, OSNC 2004/5/69),

- wyrok z 5 kwietnia 2005 r. (I PK 196/04, OSNP 2005/22/354),

- uchwała z 3 kwietnia 1992 r. (I PZP 19/92, OSNC 1992/9/166),

- uchwała z 29 czerwca 1995 r. (I PZP 5/95, OSNP 1996/4/56),

- wyrok z 11 czerwca 2003 r. (I PK 206/02, OSNP 2004/16/278),

- wyrok z 19 marca 2002 r. (I PKN 156/01, OSNP 2004/5/78),

- wyrok z 15 lutego 2000 r. (I PKN 530/99, OSNP 2001/13/441),

- wyrok z 5 listopada 1998 r. (I PKN 414/98, OSNP 1999/24/779).

Źródło: INFOR
Czy ten artykuł był przydatny?
tak
nie
Dziękujemy za powiadomienie
Jeśli nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania w tym artykule, powiedz jak możemy to poprawić.
UWAGA: Ten formularz nie służy wysyłaniu zgłoszeń . Wykorzystamy go aby poprawić artykuł.
Jeśli masz dodatkowe pytania prosimy o kontakt

Komentarze(0)

Uwaga, Twój komentarz może pojawić się z opóźnieniem do 10 minut. Zanim dodasz komentarz -zapoznaj się z zasadami komentowania artykułów.
    QR Code

    © Materiał chroniony prawem autorskim - wszelkie prawa zastrzeżone. Dalsze rozpowszechnianie artykułu za zgodą wydawcy INFOR PL S.A.

    Kadry
    Zapisz się na newsletter
    Zobacz przykładowy newsletter
    Zapisz się
    Wpisz poprawny e-mail

    Strategia Demograficzna 2040 - zmiany w Kodeksie pracy

    Strategia Demograficzna 2040 przewiduje duże zmiany w Kodeksie pracy. Rodzice będą chronieni przed zwolnieniem i zapewnia się im elastyczną pracę.

    Urlop rodzicielski - rewolucyjne zmiany w 2022 r.

    Urlop rodzicielski - do 2 sierpnia 2022 r. wejdą w życie rewolucyjne zmiany w urlopach rodzicielskich dla ojców. Co się zmieni?

    Bonusy i dni wolne dla zaszczepionych pracowników - PIP

    Bonusy i dni wolne dla zaszczepionych pracowników - co na to PIP? Czy to zgodne z Kodeksem pracy?

    Sygnalista - nowe przepisy od grudnia 2021 r.

    Sygnalista - nowe przepisy implementujące dyrektywę unijną mają wejść w życie w grudniu 2021 r. Kto to sygnalista? Jaki będzie system zgłaszania nieprawidłowości w zakładzie pracy?

    Pracownicy fizyczni w czasie pandemii [RAPORT]

    Pracownicy fizyczni - jak wpłynęła na nich pandemia COVID-19? Zapoznaj się z wynikami raportu "Kariera okiem fachowca".

    Ilu Polaków pracuje po 60. roku życia?

    Praca po 60. roku życia - ilu Polaków nadal pracuje po ukończeniu 60 lat?

    Minimalne wynagrodzenie w 2022 r. netto

    Minimalne wynagrodzenie w 2022 r. wyniesie 3000 zł brutto. Ile to netto?

    Ustawa dezubekizacyjna - Trybunał Konstytucyjny

    Ustawa dezubekizacyjna - Trybunał Konstytucyjny orzekł, że obniżenie renty inwalidzkiej byłym funkcjonariuszom służb bezpieczeństwa PRL jest zgodne z konstytucją.

    Minimalna płaca w 2022 r. - 3000 zł brutto

    Minimalna płaca w 2022 r. - 3000 zł brutto to propozycja rządu. Minimalna stawka godzinowa wyniesie 19,50 zł brutto.

    Waloryzacja środków na kontach i subkontach ZUS 2021

    Waloryzacja środków zgromadzonych na kontach i subkontach w ZUS odbywa się corocznie w czerwcu. W 2021 r. wyniosła 5,41%. O ile zwiększył się stan kont przyszłych emerytów?

    System kadrowo-płacowy - od czego zależy cena?

    System kadrowo-płacowy a cena - od czego zależy, ile kosztuje?

    Konkurs "HR OF CHANGE" – 18 czerwca poznamy zwycięzców!

    Konkurs "HR OF CHANGE" - już 18 czerwca ogłoszeni zostaną zwycięzcy! Kto otrzyma nagrodę w kategoriach: szkolenia i rozwój, zarządzanie zmianą, HR Business Partnering?

    Niepełny etat a praca ponadwymiarowa - jak wynagradzać?

    Niepełny etat a praca ponadwymiarowa - jak wynagradzać pracownika zatrudnionego na część etatu za pracę w godzinach ponadwymiarowych?

    Dodatek wyrównawczy do wynagrodzenia - jak obliczyć?

    Dodatek wyrównawczy do wynagrodzenia - jakie są zasady jego przyznawania? Jak obliczyć wysokość dodatku wyrównawczego?

    Transfer oszczędności PPK - pracodawca może pomóc

    Transfer oszczędności PPK - pracodawca może pomóc pracownikowi (uczestnikowi PPK) w przeniesieniu oszczędności między rachunkami PPK. Ustawa o PPK określa dwie takie sytuacje.

    Zatrudnienie Brytyjczyka po brexicie

    Zatrudnienie Brytyjczyka po brexicie - jak brexit wpłynął na zatrudnienie pracownika z Wielkiej Brytanii w Polsce? Co z dokumentami? Jakich formalności trzeba dokonać?

    Nadanie statusu płatnika składek - wyrok TK (K 15/16)

    Wyrok Trybunału Konstytucyjnego o sygn. akt K 15/16 - czy TK uznał wniosek o nadanie statusu płatnika składek pracodawcy, którego pracownik wykonuje na jego rzecz pracę w ramach umowy cywilnoprawnej zawartej z osobą trzecią?

    Zadaniowy czas pracy a praca zdalna

    Zadaniowy czas pracy a praca zdalna - jak wprowadzić? Jak ewidencjonować i kontrolować czas pracy zdalnej w systemie zadaniowym?

    Dlaczego pracodawcy płacą Ukraińcom więcej niż Polakom?

    Pracodawcy chcą płacić Ukraińcom więcej niż Polakom? Dlaczego?

    Umowy o pracę i zlecenia zawierane online na praca.gov.pl

    Umowy o pracę i zlecenia zawierane online. Ministerstwo Rozwoju, Pracy i Technologii przygotowuje projekt ustawy o zawieraniu i rozliczaniu umów w sposób elektroniczny przez niektórych pracodawców. Ustawa ta ma pozwolić mikroprzedsiębiorcom, rolnikom, a także osobom fizycznym, zatrudniającym pracowników, czy zleceniobiorców, na zawieranie umów o pracę i umów zlecenia według gotowych szablonów na portalu praca.gov.pl. Ten nowy sposób zawierania ww. umów ma być dodatkową opcją dla wspomnianych pracodawców i zleceniodawców. Zawsze będzie można zatrudnić pracownika czy zleceniobiorcę w tradycyjny sposób. Projekt ten ma zostać przyjęty przez Radę Ministrów w III kwartale 2021 r.

    Wypadki przy pracy - I kwartał 2021 [GUS]

    Wypadki przy pracy - GUS podał dane za I kwartał 2021 r. Czy liczba wypadków spadła w porównaniu do roku 2020?

    HR-owca portret własny 2021 [RAPORT]

    HR-owca portret własny 2021 - raport przedstawia jak HRowcy radzili sobie w pandemii, jakie mają zadania, wyzwania i motywacje. Jak oceniają swoją pracę?

    Płaca minimalna w Niemczech w 2021 i 2022 r.

    Płaca minimalna w Niemczech w 2021 i 2022 r. - ile wynosi Mindestlohn? Ile wynosi netto?

    Urlop rodzinny na opiekę nad rodzicami lub wnukami

    Urlop rodzinny - 12 miesięczny urlop na opiekę nad chorymi rodzicami bądź wnukami dla babci lub dziadka to nowa propozycja urlopu. Czy będzie wprowadzony do Kodeksu pracy?

    Składka zdrowotna - Nowy Ład

    Składka zdrowotna a Nowy Ład - jaka zmiana w naliczaniu składki na ubezpieczenie zdrowotne została przewidziana od 2022 r.?