Wyrok SN z dnia 12 kwietnia 2007 r., sygn. I UK 323/06

O obowiązkowym lub dobrowolnym charakterze ubezpieczenia osoby prowadzącej działalność gospodarczą nie decyduje spełnianie przez nią warun­ków do renty lub emerytury, lecz ustalenie prawa do jednego z tych świadczeń. Dlatego osoba prowadząca działalność gospodarczą od dnia wydania decyzji lub wyroku o ustaleniu tego prawa podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu (art. 9 ust. 5 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.).

 

Przewodniczący SSN Jerzy Kwaśniewski,

Sędziowie SN: Katarzyna Gonera, Beata Gudowska (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 12 kwietnia 2007 r. sprawy z odwołania Wandy K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w T.M. o ustalenie podlegania ubezpieczeniu społecznemu, na skutek skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 6 czerwca 2006 r. [...]

oddalił skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Wanda K. do dnia 31 grudnia 2002 r. pobierała rentę z tytułu niezdolności do pracy. Decyzją z dnia 2 grudnia 2002 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił jej przyznania renty na kolejny okres, więc od dnia 1 stycznia 2003 r. rozpoczęła prowadzenie działalności gospodarczej i dokonała zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego z tego tytułu. W trakcie tego ubezpieczenia uległa wypadkowi przy pro­wadzeniu działalności gospodarczej i otrzymała zasiłek chorobowy. Po tym jak Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Piotrkowie Trybunalskim wyro­kiem z dnia 2 kwietnia 2004 r. przyznał jej prawo do renty od dnia 1 stycznia 2003 r. do dnia 30 listopada 2004 r., złożyła oświadczenie o wystąpieniu z ubezpieczenia społecznego od dnia 1 stycznia 2003 r. Zgodnie z wolą ubezpieczonej, Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w T.M. decyzją z dnia 15 czerwca 2004 r. potwierdził jej niepodleganie ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzonej działalności go­spodarczej od dnia 1 stycznia 2003 r., dokonując zwrotu składek i jednocześnie żądając zwrotu wypłaconego wcześniej zasiłku.

Wyrokiem z dnia 22 czerwca 2005 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych oddalił odwołanie, nie dopatrując się naruszenia art. 9 ust. 5 i art. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.).

W apelacji ubezpieczona stwierdziła, że w czasie pobierania zasiłku chorobowego spełniała warunek podlegania ubezpieczeniu i w związku z żądaniem zwrotu pobranego świadczenia podniosła zarzut naruszenia art. 84 ust. 1 i 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi wyrokiem z dnia 6 czerwca 2006 r. zmienił zaskarżony wyrok oraz decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w T.M., ustalając, że od dnia 1 stycznia 2003 r. Wanda K. podlegała obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzonej działalności go­spodarczej. Na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 8 ust. 6 oraz 13 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wywiódł, że osoby prowadzące działalność gospodarczą podlegają obowiązkowo ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu od dnia rozpoczęcia do dnia zaprzestania jej wykonywania, więc w trakcie prowadzenia działalności wyłączenie się z tego ubezpieczenia nie było możliwe, tym bardziej z datą wsteczną. Zdaniem Sądu, art. 9 ust. 5 ustawy, stanowiący, że osoby, o których mowa w art. 6, niewymienione w ust. 4, mające ustalone prawo do emerytury lub renty, podlegają dobrowolnie ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, nie miał zastosowania w niniejszej sprawie.

Skarga kasacyjna organu rentowego została oparta na podstawie naruszenia prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie art. 9 ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Wnosząc o zmianę zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyj­nego w Łodzi i oddalenie apelacji ubezpieczonej, Zakład Ubezpieczeń Społecznych podkreślił, że osoby prowadzące działalność gospodarczą i jednocześnie uprawnione do świadczeń emerytalno-rentowych podlegają ubezpieczeniu dobrowolnie. Wanda K. z tego ubezpieczenia nie skorzystała, gdyż wystąpiła z wnioskiem o wyłączenie z ubezpieczenia społecznego. Mogła tego dokonać także z datą wsteczną, więc decy­zja organu rentowego nie mogła być inna niż stwierdzenie niepodlegania ubezpie­czeniom społecznym od dnia wskazanego przez ubezpieczoną.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ubezpieczenie społeczne osób prowadzących działalność gospodarczą - sto­sownie do art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - jest ubezpieczeniem obowiązkowym. Oznacza to, że osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą na podstawie przepisów o działalności gospodarczej lub innych przepisów szczególnych (art. 8 ust. 6 ustawy) objęta jest ubezpieczeniem społecznym od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności do dnia zaprzestania wykonywania tej działalności (art. 13 pkt 4 ustawy). Podjęcie działalności gospodarczej powoduje nawiązanie stosunku ubezpieczenia społecznego ex lege, niezależnie od woli ubezpieczonego podmiotu, i w tych ramach, w trakcie pro­wadzenia działalności przymus ubezpieczenia zdefiniowany obowiązkowym charak­terem wyklucza jakąkolwiek możliwość „wyłączenia się” z niego (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 1990 r., III UZP 21/90,OSP 1991 nr 7-8, poz. 172).

W stanie prawnym obowiązującym do dnia 1 lipca 2007 r. (por. art. 2 pkt 1 lit. b i c ustawy z dnia 1 lipca 2005 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Fun­duszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, Dz.U. Nr 169, poz. 1412), zgodnie z art. 9 ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, przymusowi ubezpieczenia nie podlegają ubezpieczeni mający usta­lone prawo do emerytury lub renty (poza pracownikami, z wyłączeniem prokuratorów; członkami rolniczych spółdzielni produkcyjnych i spółdzielni kółek rolniczych i funk­cjonariuszami Służby Celnej), którzy mogą do ubezpieczenia emerytalnego i rento­wego przystąpić dobrowolnie.

Przedmiotem rozstrzygnięcia przy rozpoznaniu skargi kasacyjnej, w której - na podstawie tej regulacji - skarżący wywiódł wniosek o swobodzie decydowania przez osoby prowadzące działalność gospodarczą o włączeniu się do ubezpieczenia w dowolnym czasie, jak też zaaprobował możliwość zniweczenia przez nie skutków obowiązkowego ubezpieczenia wynikającego z prowadzenia działalności gospodar­czej, był problem terminu, w którym następuje przekształcenie obowiązkowego ubezpieczenia społecznego osoby prowadzącej działalność gospodarczą w ubezpie­czenie dobrowolne. Rozstrzygając ten problem należy przede wszystkim zauważyć, że skarżący pominął, iż możliwość dobrowolnego przystąpienia do ubezpieczenia istnieje dopiero od chwili ustalenia prawa do emerytury lub renty. W art. 9 ust. 5 ustawy systemowej ubezpieczenie dobrowolne przewidziano jedynie dla prowadzących działalność gospodarczą „osób mających ustalone prawo do emerytury lub renty”. Oznacza to, że ustawodawca nie przewidział tego rodzaju ubezpieczenia wo­bec osób spełniających warunki do przyznania świadczeń z ubezpieczenia społecznego, lecz postawił wymaganie istnienia uprawnienia do tych świadczeń wykazanego decyzją właściwego organu. W tym wypadku wyraźnie odniósł się do pojęcia ustale­nia prawa do świadczeń, używanego zresztą w prawie ubezpieczeń społecznych w wielu różnych kontekstach, lecz zawsze odróżnianego od pojęcia spełniania warun­ków do ich przyznania. Podkreślając odrębność „nabycia (istnienia) prawa do świadczenia” od „ustalenia prawa do świadczenia”, należy zauważyć, że są to instytucje regulowane odrębnymi przepisami i mające różne znaczenie w obrocie prawnym. Najlepiej unaocznia to art. 65 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), określający alternatywnie sytuację zmarłego ubezpieczonego jako takiego, który w chwili śmierci miał ustalone prawo do świadczeń emerytalno-rentowych, oraz takiego, który w tej chwili spełniał jedynie warunki do przyznania świadczeń. O istnieniu prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego stanowi art. 100 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, przewidujący jego powstanie z dniem spełnienia wszystkich warunków wymaganych do nabycia tego prawa, natomiast ustalenie prawa do świadczeń wymaga deklaratywnej decyzji organu określonego między innymi w art. 68 ust. 1 lit. b tej ustawy, prawo to indywidualizującej, zgodnie z art. 83 ust. 1 pkt 4 ustawy, jeśli zostanie złożony przez osobę zainteresowaną stosowny wniosek.

Wynika stąd, że istnienia prawa do świadczeń, wiążącego się ze spełnieniem warunków nabycia tego prawa, nie można utożsamiać z ustaleniem prawa do świadczenia. Wątpliwość w tym zakresie została usunięta przez Sąd Najwyższy, który stwierdził, że przyznaniem świadczenia jest ustalenie prawa do jego pobierania (por. uchwałę siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 1989 r., III UZP 11/89, OSNCP 1990 nr 6, poz. 72 i wcześniejszą uchwałę z dnia 10 sierpnia 1988 r., III UZP 22/88, OSNCP 1989 nr 12, poz. 194). Pogląd ten zachował aktualność, a jego przyjęcie oznacza, że o obowiązkowym lub dobrowolnym charakterze ubezpie­czenia osoby prowadzącej działalność gospodarczą nie decyduje spełnianie przez nią warunków do renty lub emerytury, lecz ustalenie prawa do jednego z tych świadczeń. W konsekwencji, osoba prowadząca działalność gospodarczą do dnia wydania decyzji lub wyroku o ustaleniu tego prawa podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu (art. 9 ust. 5 sus).

Odnosząc powyższe rozważania do zaskarżonego wyroku, w którym Sąd dru­giej instancji trafnie stwierdził obowiązek ubezpieczenia Wandy K. z tytułu prowadze­nia działalności gospodarczej od dnia 1 stycznia 2003 r., należy tylko dodać, że ubezpieczenie to stało się ubezpieczeniem dobrowolnym od chwili ustalenia jej prawa do renty, które nastąpiło z mocy wyroku Sądu Okręgowego w dniu 2 kwietnia 2004 r. Sąd ten wprawdzie ustalił prawo i przyznał rentę od dnia 1 stycznia 2003 r. do dnia 30 listopada 2004 r., to jednak istnienie tego prawa przed jego ustaleniem nie mogło - z wywiedzionych wcześniej powodów - wpłynąć na charakter ubezpie­czenia z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej. Orzeczenie mające treść, jaką Sąd mu nadał, oznaczało tylko potwierdzenie spełnienia przez ubezpieczoną w wymienionym okresie warunków uzyskania prawa, lecz ustalenie prawa do renty dokonane zostało dopiero w dniu wydania wyroku.

Reasumując, przekształcenie obowiązkowego ubezpieczenia społecznego osoby prowadzącej działalność gospodarczą w ubezpieczenie dobrowolne uzasad­nione jest wprawdzie spełnianiem warunków rentowych i uzyskaniem prawa do po­bierania świadczenia rentowego w trakcie prowadzenia tej działalności, jednakże następuje nie wcześniej, niż wydanie orzeczenia potwierdzającego to prawo. Tylko tak możliwe jest usunięcie niepewności sytuacji zarówno osoby prowadzącej działalność gospodarczą co do praw wynikających z ubezpieczenia, jak organu rentowego co do „ostateczności” decyzji o wypłacie świadczeń należnych z ubezpieczenia.

Uzupełnieniem i wzmocnieniem tej tezy jest art. 14 ust. 1 ustawy systemowej, stanowiący, że objęcie dobrowolnie ubezpieczeniem społecznym następuje od dnia wskazanego we wniosku, nie wcześniej jednak niż od dnia, w którym wniosek został złożony. W rażącej kolizji z tym przepisem pozostaje stwierdzenie skarżącego o możliwości przystąpienia do ubezpieczenia w każdym czasie, ze skutkiem wstecz­nym.

Prowadzi to do orzeczenia jak w sentencji (art. 398¹⁴ k.p.c.).