Odpoczynek dobowy i tygodniowy

• Odpoczynek dobowy w 16- i 24-godzinnym systemie równoważnym
• Krótszy odpoczynek dobowy
• Odpoczynek tygodniowy
• Skrócenie odpoczynku tygodniowego
• Odpoczynek a dyżur pracownika
• Pytania i odpowiedzi

Konieczność zapewnienia pracownikowi nieprzerwanego odpoczynku dobowego oznacza, że w okresie doby, tj. 24 godzin od rozpoczęcia przez pracownika pracy zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy, pracodawca ma obowiązek zapewnić pracownikowi co najmniej nieprzerwanie 11 godzin odpoczynku. W czasie tych 11 godzin pracownik nie może pozostawać w dyspozycji pracodawcy. Zasadnicze znaczenie ma zatem w tym przypadku wprowadzona do Kodeksu pracy definicja doby pracowniczej. Wyznacza ona granice, w których pracownikowi należy zapewnić 11-godzinny odpoczynek.

PRZYKŁAD

Pracownik rozpoczął pracę o godz. 6.00 w danym dniu. Jego doba pracownicza trwa zatem do godz. 6.00 dnia następnego i między tymi godzinami pracodawca musi mu zapewnić odpoczynek dobowy. Pracownik ten może pracować w tej dobie maksymalnie do godziny 19.00, tak aby nie zostało naruszone jego prawo do odpoczynku.

Często zdarza się, że pracodawcy nie odnoszą przepisów o dobie pracowniczej do przepisów o odpoczynku dobowym. Powoduje to w konsekwencji naruszenie prawa pracownika do odpoczynku dobowego mimo udzielenia mu 11 godzin wolnego po zakończeniu pracy.

PRZYKŁAD

Pracownik pracuje w godz. od 6.00 do 20.00 i następnie po 11-godzinnym odpoczynku przychodzi do pracy w kolejnym dniu o godz. 7.00. Takie zatrudnienie powoduje naruszenie przepisów o odpoczynku dobowym. Wynika to stąd, że doba pracownicza tego pracownika zakończyła się o godz. 6.00 w kolejnym dniu, a zatem pracownikowi zapewniono w tej dobie (między godz. 6.00 a 6.00 dnia następnego) 10, a nie 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku.

Polecamy: Serwis Prawno-Pracowniczy – prenumerata.

Łączna liczba godzin pracy wraz z godzinami nadliczbowymi w dobie pracowniczej może wynosić maksymalnie 13. Dłuższa praca spowoduje niezapewnienie pracownikowi wymaganego co najmniej 11-godzinnego odpoczynku dobowego (13 godzin pracy + 11 godzin odpoczynku = 24 godziny = doba).

W przypadku odpoczynków dobowych pracownik każdorazowo musi skorzystać z tego prawa po okresie wykonywania pracy w danej dobie. Pracodawca nie może udzielać pracownikowi odpoczynku dobowego przed rozpoczęciem pracy. Wynika to z faktu, że zgodnie z definicją doby pracowniczej rozpoczyna ona bieg dopiero od chwili rozpoczęcia przez pracownika pracy w danym dniu zgodnie z obowiązującym go harmonogramem czasu pracy (art. 128 § 3 pkt 1 Kodeksu pracy).

---

PRZYKŁAD

Pracownik pracował według następującego harmonogramu:

W takim przypadku pracownik w dobie poniedziałkowej trwającej od godz. 6.00 w poniedziałek do godz. 6.00 we wtorek będzie miał zapewnione 12 godz. nieprzerwanego odpoczynku od godz. 18.00 do zakończenia doby, tj. do godz. 6.00 we wtorek.

Natomiast w dobie wtorkowej rozpoczynającej się od godz. 18.00 we wtorek i trwającej do godz. 18.00 w środę pracownik nie będzie miał zapewnionej ani jednej godziny odpoczynku dobowego, gdyż w całym tym okresie wykonywał pracę. Pracodawca nie będzie mógł w takim przypadku twierdzić, że zapewnił pracownikowi odpoczynek dobowy przed pracą, tj. po zakończeniu poniedziałkowej doby pracowniczej (o godz. 6.00 we wtorek) do rozpoczęcia przez pracownika pracy w tym dniu, tj. od godz. 18.00. Doba wtorkowa pracownika rozpoczęła się bowiem o godz. 18.00 i trwała do godz. 18.00 dnia następnego.

Odpoczynek dobowy w 16- i 24-godzinnym systemie równoważnym

Prawo pracownika do odpoczynku dobowego kształtuje się nieco inaczej w przypadku wykonywania pracy w systemie równoważnego czasu pracy, w którym jest dopuszczalne przedłużenie dobowego wymiaru czasu pracy do 16 lub 24 godzin na dobę. Taki system może być jednak wprowadzony w ściśle określonych przypadkach związanych ze specyficznym rodzajem wykonywanej pracy (zob. tabela poniżej).

W tych systemach czasu pracy pracownikowi przysługuje bezpośrednio po każdym okresie wykonywania pracy w przedłużonym dobowym wymiarze prawo do odpoczynku przez czas odpowiadający co najmniej liczbie przepracowanych godzin (art. 136 § 2 i art. 137 Kodeksu pracy).

PRZYKŁAD

Pracownik zatrudniony przy pilnowaniu mienia w systemie równoważnym, w którym dopuszczalne jest rozszerzenie godzin pracy do 24 na dobę, rozpoczął pracę o godz. 6.00 w danym dniu i wykonywał ją przez kolejne 20 godzin do godz. 2.00 następnego dnia. Pracodawca jest zatem zobowiązany do zapewnienia temu pracownikowi co najmniej 20-godzinnego nieprzerwanego odpoczynku dobowego począwszy od godz. 2.00 do godz. 22.00 w tym dniu.

---

Krótszy odpoczynek dobowy

Wyjątek od reguły nakazującej zapewnienie pracownikowi w każdej dobie nieprzerwanego, co najmniej 11-godzinnego odpoczynku dotyczy:

• osób zarządzających w imieniu pracodawcy zakładem pracy (definicję takich osób zawiera art. 128 § 2 pkt 2 Kodeksu pracy),

Tabela. Przypadki, w których dopuszczalna jest praca w 16- i 24-godzinnym systemie równoważnym

• przypadków konieczności prowadzenia akcji ratowniczej w celu ochrony życia lub zdrowia ludzkiego, ochrony mienia lub środowiska, usunięcia awarii.

W sytuacji gdy pracodawca nie zapewni pracownikowi minimalnego 11-godzinnego odpoczynku z powodu wystąpienia jednego z wymienionych przypadków, będzie zobowiązany do udzielenia pracownikowi w okresie rozliczeniowym równoważnego okresu odpoczynku. Godzin brakujących do co najmniej 11-godzinnego odpoczynku pracodawca może w takim przypadku udzielić w terminie późniejszym, byleby nie wykraczały one poza okres rozliczeniowy obowiązujący danego pracownika.

PRZYKŁAD

Pracownik w związku z akcją ratowniczą spowodowaną pożarem w zakładzie wykonywał nieprzerwanie pracę przez 20 godzin. Pracownikowi zapewniono jedynie 4 godziny odpoczynku dobowego. Pozostałe 7 godzin odpoczynku pracodawca jest zobowiązany udzielić pracownikowi przed zakończeniem tego samego okresu rozliczeniowego.

Odpoczynek tygodniowy

Poza odpoczynkiem dobowym każdemu z pracowników przysługuje prawo do co najmniej 35-godzinnego nieprzerwanego odpoczynku tygodniowego obejmującego co najmniej 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku dobowego.

Oznacza to, że w skład 35 godzin odpoczynku tygodniowego należy wliczyć 11-godzinny odpoczynek dobowy.

PRZYKŁAD

Pracownik skończył pracę o godz. 19.00 w sobotę i korzystał z 11-godzinnego odpoczynku dobowego do godz. 6.00 kolejnego dnia. Następnie odpoczywał przez kolejne 24 godziny w niedzielę (do godz. 6.00 w poniedziałek). Łącznie (11 + 24 godziny) zapewniło mu to nieprzerwany 35-godzinny odpoczynek tygodniowy.

Odpoczynek tygodniowy należy ściśle wiązać z pojęciem tygodnia określonym w art. 128 § 3 pkt 2 Kodeksu pracy. Odpoczynek 35-godzinny należy bowiem zapewnić pracownikowi w każdym tygodniu liczonym od pierwszego dnia okresu rozliczeniowego, a nie od poniedziałku do piątku (chyba że okres rozliczeniowy rozpoczyna się właśnie w poniedziałek). Takie uregulowanie odpoczynku tygodniowego nie oznacza jednak, że pracownik musi mieć zapewniony 35-godzinny odpoczynek w każdych kolejnych 7 dniach. Odpoczynek ten może być równie dobrze zapewniony pracownikowi na początku pierwszego i końcu drugiego tygodnia okresu rozliczeniowego.

PRZYKŁAD

Okres rozliczeniowy w zakładzie obejmuje październik 2008 r.

W okresie od 1 do 14 października 2008 r. mamy 2 pełne tygodnie i w każdym z nich należy zapewnić pracownikowi nieprzerwany 35-godzinny odpoczynek. W pierwszym tygodniu zapewniamy go 1 i 2 października, natomiast w drugim tygodniu 13 i 14 października. Powoduje to, że w razie potrzeby pracodawca może zaplanować pracownikowi pracę nawet przez kolejne 10 dni od 3 do 12 października bez naruszania przepisów o odpoczynku tygodniowym pracowników.

Zapewnienie pracownikowi odpoczynków tygodniowych w przedstawiony wyżej sposób jest możliwe w przypadku, gdy w zakładzie jest dozwolona praca w niedzielę (art. 151¹⁰ Kodeksu pracy). W przeciwnym przypadku odpoczynek tygodniowy pracownika powinien przypadać w niedzielę, co może uniemożliwiać zaplanowanie pracownikowi tego odpoczynku raz na początku, a raz na końcu tygodnia.

---

Skrócenie odpoczynku tygodniowego

Wyjątkowo cotygodniowy odpoczynek pracownika może trwać mniejszą niż 35 liczbę godzin, nie może być jednak krótszy niż 24 godziny. Skrócenie tego odpoczynku może nastąpić jedynie w 3 określonych przypadkach:

• w stosunku do osób zarządzających w imieniu pracodawcy zakładem pracy,

• gdy występuje konieczność prowadzenia akcji ratowniczej w celu ochrony życia lub zdrowia ludzkiego, ochrony mienia lub środowiska, usunięcia awarii,

• przy zmianie pory wykonywania pracy przez pracownika w związku z jego przejściem na inną zmianę, zgodnie z ustalonym rozkładem czasu pracy.

PRZYKŁAD

Pracownik zatrudniony w systemie równoważnym czasu pracy wykonywał pracę w tygodniu od poniedziałku do soboty na II zmianę w godzinach od 14.00 do 22.00. W niedzielę pracownik miał dzień wolny. W kolejnym tygodniu pracownikowi zaplanowano w harmonogramie pracę na I zmianę od godz. 6.00. Pracownik w związku ze zmianą pory wykonywania pracy i przejściem z II na I zmianę miał zapewnione jedynie 32 godziny nieprzerwanego odpoczynku tygodniowego w godz. od 22.00 w sobotę do 6.00 w poniedziałek. W takim przypadku skrócenie okresu tygodniowego odpoczynku jest uzasadnione i nie narusza przepisów prawa w tym zakresie.

Odpoczynek a dyżur pracownika

Pracodawca może zobowiązać pracownika do pozostawania poza normalnymi godzinami pracy w gotowości do wykonywania pracy wynikającej z umowy o pracę w zakładzie pracy lub w innym miejscu wyznaczonym przez pracodawcę (dyżur).

Czas pełnienia dyżuru nie może naruszać prawa pracownika zarówno do odpoczynku dobowego, jak i tygodniowego bez względu na to, czy jest pełniony przez pracownika w zakładzie pracy czy w innym miejscu, np. w domu.

PRZYKŁAD

Pracownik wykonywał pracę w godzinach od 8.00 do 16.00 w danym dniu. Pracodawca polecił mu pełnienie po pracy dyżuru pod telefonem komórkowym poza zakładem pracy w godz. od 16.00 do 8.00 kolejnego dnia w związku z możliwością wystąpienia awarii w zakładzie. Awaria się nie wydarzyła, wobec czego pracownik udał się do pracy w kolejnym dniu na godz. 8.00. Mimo że pracownik nie wykonywał pracy w czasie dyżuru, to jednak nie zapewniono mu w ogóle należnego odpoczynku dobowego. Pracodawca miał bowiem prawo polecić pracownikowi pełnienie dyżuru jedynie przez 5 godzin po zakończeniu przez niego pracy o godz. 16.00 (8 godzin pracy + 5 godzin dyżuru + 11 godzin odpoczynku dobowego = 24 godziny = doba).

WAŻNE!

Naruszenie przepisów o odpoczynkach dobowych oraz tygodniowych stanowi wykroczenie przeciwko prawom pracowniczym i jest zagrożone karą grzywny od 1 tys. do 30 tys. zł.

Pytania i odpowiedzi

(?) Pracownik zatrudniony przy dozorze urządzeń wykonywał pracę przez 10 godzin. Czy w takim przypadku wystarczy zapewnić mu jedynie 10-godzinny odpoczynek dobowy, skoro w takim systemie czasu pracy pracownikowi należy zapewnić odpoczynek przez czas odpowiadający co najmniej liczbie przepracowanych godzin?

Powinni Państwo zapewnić pracownikowi nieprzerwany co najmniej 11-godzinny odpoczynek dobowy. Pracownik zatrudniony przy dozorze urządzeń musi mieć zapewniony po każdym okresie wykonywania pracy odpoczynek odpowiadający co najmniej liczbie przepracowanych w czasie doby pracowniczej godzin. Tego rozwiązania nie stosuje się jednak w przypadku, gdy wymiar pracy pracownika w danym dniu jest niższy niż 11 godzin.

(?) Jak udzielić pracownikowi odpoczynku dobowego na przełomie miesięcznych okresów rozliczeniowych? Czy w takim przypadku 29 i 30 września należy traktować jako tydzień i udzielić odpoczynku, czy powinien on być udzielony w okresie od 29 września do 5 października (kolejne 7 dni)?

W takim przypadku pozostałych poza pełnymi tygodniami dni okresu rozliczeniowego (np. 29 i 30 września) nie należy traktować jak by to był tydzień pracy. Tym samym nie należy zapewniać pracownikowi w tym okresie odpoczynku tygodniowego. Zgodnie z przepisami Kodeksu pracy nie należy również traktować jako tydzień 7 kolejnych dni na przełomie okresów rozliczeniowych (od 29 września do 5 października). Odpoczynek tygodniowy powinien być w takim przypadku udzielony pracownikowi zgodnie z ogólnymi zasadami, a zatem dopiero w tygodniu od 1 do 7 października.

(?) Czy pracownik może pełnić w dniu wolnym od pracy (sobota) dyżur przez cały ten dzień, tj. 24 godziny? Miałoby to polegać jedynie na pozostawaniu w gotowości do pracy pracownika przebywającego w domu.

Nie ma możliwości, aby pracownik pełnił w dniu wolnym od pracy dyżur przez dłużej niż 13 godzin. Wynika to z konieczności zapewnienia pracownikowi nieprzerwanego 11-godzinnego odpoczynku dobowego również w tym dniu, kiedy pracownik pełni dyżur pracowniczy.

• art. 128 § 2 pkt 2, § 3, art. 132, art. 133, art. 136, art. 137, art. 151⁵ § 2, art. 281 pkt 5 Kodeksu pracy.

Aleksander P. Kuźniar

specjalista w zakresie prawa pracy