Kiedy uczniowie i studenci pracujący na zlecenie nie podlegają ubezpieczeniom

• Status ucznia
• Status studenta
• Obowiązek ubezpieczeń studenta
• Składki za miesiąc, w którym zleceniobiorca ukończy studia
• Obowiązek ubezpieczeń po ukończeniu 26 lat
• Status studenta w trakcie urlopu dziekańskiego
• Dokumenty potwierdzające naukę
• Ubezpieczenie zdrowotne

Wyłączenie z ubezpieczeń obejmuje również pracę wykonywaną przez uczniów i studentów na podstawie umowy agencyjnej oraz innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, a także współpracy przy wykonywaniu takich umów (art. 6 ust. 4 ustawy systemowej). Osoby te nie mogą przystąpić do ubezpieczeń społecznych z tytułu umowy zlecenia na zasadzie dobrowolności.

Status ucznia

Do celów opłacania składek na ubezpieczenia społeczne z tytułu umowy zlecenia uznaje się, że do 31 sierpnia każdego roku uczniem jest osoba, która:

• kontynuuje naukę w tej samej szkole,

• ukończyła szkołę i rozpoczyna naukę w szkole, w której rok szkolny rozpoczyna się 1 września,

• ukończyła szkołę i nie kontynuuje nauki.

WAŻNE!

Osobę, która po ukończeniu szkoły średniej przedstawi zaświadczenie o przyjęciu na studia wyższe, należy uznawać za ucznia do 30 września tego roku.

PRZYKŁAD

Uczeń IV klasy technikum ekonomicznego, który pracuje na zlecenie od kwietnia 2008 r., nie podlega ubezpieczeniom społecznym ani ubezpieczeniu zdrowotnemu z tego tytułu. Osoba ta otrzymała świadectwo dojrzałości w czerwcu 2008 r. Mimo to zachowuje status ucznia do 31 sierpnia br. W tym czasie nie będzie podlegać ubezpieczeniom z tytułu pracy na zlecenie. Na początku sierpnia br. uczeń dostarczył zaświadczenie o przyjęciu na politechnikę. Rok akademicki rozpoczyna się w październiku 2008 r., ale również we wrześniu br. zleceniobiorca będzie zwolniony z obowiązku ubezpieczeń.

Status studenta

W przypadku studentów sytuacja wygląda inaczej niż w przypadku uczniów. Zwolnienie zleceniobiorcy z ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego obejmuje okres od dnia przyjęcia na studia do dnia ukończenia studiów.

WAŻNE!

Student traci swój status od następnego dnia po ukończeniu studiów; nie zachowuje go do końca roku akademickiego.

Studentem jest osoba kształcąca się na studiach pierwszego lub drugiego stopnia albo na jednolitych studiach magisterskich, prowadzonych przez uczelnię posiadającą stosowne uprawnienia, kończące się uzyskaniem odpowiedniego tytułu zawodowego: licencjata, inżyniera, magistra lub tytułu równorzędnego.

Studia pierwszego stopnia to studia licencjackie lub inżynierskie, które umożliwiają uzyskanie wiedzy i umiejętności w określonym zakresie kształcenia i przygotowują do pracy w określonym zawodzie. Osoba kończąca te studia uzyskuje tytuł licencjata albo inżyniera.

Przez studia drugiego stopnia rozumie się studia magisterskie, które umożliwiają uzyskanie specjalistycznej wiedzy w określonym zakresie kształcenia, jak i przygotowują do twórczej pracy w określonym zawodzie. Studia te kończą się uzyskaniem tytułu magistra albo tytułu równorzędnego. Ten sam tytuł i umiejętności uzyskują osoby kształcące się na jednolitych studiach magisterskich, na które są przyjmowani kandydaci posiadający świadectwo dojrzałości.

Do celów ubezpieczeń społecznych nie uznaje się za studenta:

• uczestnika studiów doktoranckich (są to studia trzeciego stopnia), na które są przyjmowani kandydaci posiadający tytuł magistra albo tytuł równorzędny,

• uczestnika studiów podyplomowych, które są inną niż studia wyższe i studia doktoranckie formą kształcenia przeznaczoną dla osób legitymujących się dyplomem ukończenia studiów wyższych.

Osoba przyjęta na studia nabywa prawa studenta z chwilą immatrykulacji (czyli aktu przyjęcia w poczet studentów uczelni) i złożenia ślubowania (art. 170 ustawy - Prawo o szkolnictwie wyższym).

Korzyści

Jeżeli data formalnej immatrykulacji jest późniejsza niż 1 października danego roku kalendarzowego (np. 20 października), zwolnienie z obowiązku ubezpieczeń społecznych obejmuje także okres między 1 października a dniem immatrykulacji.

Student traci swój status z dniem ukończenia studiów lub skreślenia z listy studentów.

Obowiązek ubezpieczeń studenta

Zleceniobiorcę należy zgłosić do ubezpieczeń społecznych i do ubezpieczenia zdrowotnego z tytułu wykonywania umowy zlecenia:

• od następnego dnia po obronie pracy dyplomowej (lub po odbyciu ostatniego egzaminu albo ostatniej praktyki przewidzianych w planie studiów); nawet jeśli student nie ukończył jeszcze 26. roku życia,

• od następnego dnia po wykreśleniu z listy studentów,

• od dnia ukończenia 26. roku życia.

---

Składki za miesiąc, w którym zleceniobiorca ukończy studia

Jeśli zleceniobiorca ukończył studia w trakcie miesiąca, to przychód z umowy zlecenia osiągnięty od następnego dnia po utracie statusu studenta podlega składkom na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne.

Zleceniobiorcę należy zgłosić do ubezpieczeń z kodem tytułu ubezpieczenia 04 11 xx (lub ewentualnie 04 12 xx - gdy nie będzie podlegał ubezpieczeniu wypadkowemu).

Podstawą wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne takiej osoby będzie przychód z umowy zlecenia uzyskany za okres po utracie statusu studenta. W imiennym raporcie ZUS RCA sporządzanym za miesiąc, w którym nastąpiło ukończenie studiów, należy uwzględnić tylko tę część przychodu, jaka przypadała na okres, kiedy umowa zlecenia rodziła obowiązek ubezpieczeń.

Obowiązek ubezpieczeń po ukończeniu 26 lat

Student i uczeń nie podlegają ubezpieczeniom społecznym z tytułu umów zlecenia lub współpracy przy ich wykonywaniu tylko do dnia ukończenia 26 lat. Sytuacja zmienia się w momencie ukończenia tego wieku. Mimo że takie osoby nadal zachowują status studenta lub ucznia, to przestają spełniać drugi warunek niezbędny do uznania umowy zlecenia za umowę, która nie powoduje obowiązku ubezpieczeń społecznych.

W takiej sytuacji studenta/ucznia - zleceniobiorcę należy zgłosić do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego oraz rozliczać i opłacać składki na te ubezpieczenia od dnia, w którym ukończy 26 lat.

Wiek 26 lat upływa z początkiem ostatniego dnia, w którym osoba ma 26 lat. Zatem jeśli dana osoba urodziła się np. 3 lipca, to należy uznać, że 26 lat kończy o północy z 2 na 3 lipca. Od 3 lipca będzie osobą, która już ukończyła 26 lat.

Status studenta w trakcie urlopu dziekańskiego

Zawarcie umowy zlecenia ze studentem, który korzysta z urlopu dziekańskiego, do celów ubezpieczeń społecznych zwykle należy traktować tak samo jak zawarcie umowy ze studentem, który uczęszcza na zajęcia. Istotne jest zachowanie przez zleceniobiorcę statusu studenta, a fakt uzyskania urlopu od zajęć nie jest jednoznaczny z utratą tego statusu.

Organizację i tok studiów oraz związane z nimi prawa i obowiązki studenta określa regulamin studiów. Student może uzyskać urlop od zajęć na uczelni w trybie i na zasadach określonych w regulaminie studiów. W okresie korzystania z urlopu student zachowuje prawa studenta, chyba że regulamin studiów lub przepisy o pomocy materialnej stanowią inaczej. Regulamin konkretnej uczelni powinien zawierać szczegółowe określenie praw i obowiązków studenta, w tym warunki przyznawania studentom urlopów od zajęć, usprawiedliwiania krótkotrwałej nieobecności na zajęciach oraz czas trwania urlopu krótkoterminowego i długoterminowego.

Jeśli zgodnie z regulaminem studiów student w trakcie urlopu dziekańskiego zachowuje swój status (i nie ukończył 26 lat), to również w okresie korzystania z tego urlopu nie podlega ubezpieczeniom społecznym ani ubezpieczeniu zdrowotnemu z tytułu wykonywania zlecenia.

Dokumenty potwierdzające naukę

Obowiązek zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych i do ubezpieczenia zdrowotnego zleceniobiorcy, który podlega tym ubezpieczeniom, należy do płatnika składek. Również płatnik składek ma obowiązek rozliczać oraz opłacać należne składki za każdy miesiąc kalendarzowy.

Aby prawidłowo ustalić obowiązek podlegania ubezpieczeniom społecznym i ubezpieczeniu zdrowotnemu przez zleceniobiorcę, płatnik składek musi wiedzieć, czy ta osoba jest uczniem lub studentem i w jakim jest wieku.

Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych nie wskazuje, czy i jakie dokumenty powinien uzyskać płatnik składek od zleceniobiorcy.

Należy przyjąć, że do prawidłowego ustalenia obowiązku ubezpieczeń powinny zostać udokumentowane: status studenta oraz wiek zleceniobiorcy. Może to nastąpić w formie oświadczenia składanego przez osobę zawierającą umowę zlecenia.

WAŻNE!

Warunki posiadania statusu studenta i wieku niższego niż 26 lat muszą być spełnione łącznie przez cały okres wykonywania umowy.

Oznacza to, że zleceniobiorca powinien powiadomić płatnika składek o ewentualnej utracie statusu studenta w trakcie wykonywania umowy. Warto, by zleceniobiorca wpisał klauzulę o takim zobowiązaniu na składanym oświadczeniu.

Ubezpieczenie zdrowotne

Do ubezpieczenia zdrowotnego zleceniobiorców stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące zasad, trybu i terminu zgłaszania do ubezpieczeń społecznych. Oznacza to, że zgłoszeniu do ubezpieczenia zdrowotnego podlega jedynie osoba, która jest objęta ubezpieczeniem zdrowotnym obowiązkowo lub dobrowolnie (art. 66 ust. 1 ustawy zdrowotnej).

W związku z tym, że zleceniobiorcy będący uczniami gimnazjów, szkół ponadgimnazjalnych, szkół ponadpodstawowych lub studentami, do ukończenia 26 lat nie spełniają warunków do objęcia ubezpieczeniami społecznymi, to nie podlegają również ubezpieczeniu zdrowotnemu z tytułu wykonywania pracy na podstawie ww. umów.

Studenci i uczestnicy studiów doktoranckich podlegają obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego, jeśli nie podlegają obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego z innego tytułu (art. 66 ust. 1 pkt 20 ustawy zdrowotnej). Innym tytułem może być umowa zlecenia lub status członka rodziny osoby ubezpieczonej. Umowa zlecenia zawarta ze studentem w wieku do ukończenia 26 lat nie jest tytułem do objęcia ubezpieczeniami. W takiej sytuacji uczelnia zgłasza studenta do ubezpieczenia zdrowotnego, chyba że posiada on status członka rodziny ubezpieczonego, który zwalnia z obowiązku ubezpieczenia zdrowotnego z tytułu studiów (art. 66 ust. 2 ustawy zdrowotnej).

Jeśli student spełnia warunki, by zgłosić go do ubezpieczenia zdrowotnego jako członka rodziny, to uczelnia nie zgłasza go do tego ubezpieczenia. Jeśli student nie spełnia tych warunków, jest zgłaszany przez uczelnię do obowiązkowego ubezpieczenia zdrowotnego, któremu podlega od dnia immatrykulacji i złożenia na uczelni oświadczenia o niepodleganiu obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego z innego tytułu do dnia ukończenia szkoły wyższej albo skreślenia z listy studentów (ewentualnie do dnia uzyskania innego tytułu do objęcia obowiązkiem ubezpieczenia zdrowotnego).

Fakt osiągania przychodu z wykonywania umowy zlecenia nie jest w tym przypadku istotny, ponieważ nie daje tytułu do ubezpieczenia zdrowotnego.

Do udokumentowania prawa do świadczeń zdrowotnych w przypadku studentów ubezpieczonych przez uczelnię wystarczająca jest ważna legitymacja studencka wraz z dokumentem potwierdzającym zgłoszenie do ubezpieczenia (druk ZUS ZZA). Prawo do świadczeń opieki zdrowotnej dla osób, które ukończyły szkołę średnią lub wyższą, wygasa po upływie 4 miesięcy od zakończenia nauki lub skreślenia z listy uczniów lub studentów.

Podstawa prawna:

• art. 6 ust. 4 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (DzU z 2007 r. nr 11, poz. 74 ze zm.),

• art. 2, art. 167 ust. 2, art. 170, art. 172 ustawy z 27 lipca 2005 r. - Prawo o szkolnictwie wyższym (DzU nr 164, poz. 1365 ze zm.),

• art. 66 ust. 1 pkt 20 i ust. 2, art. 67 ust. 5, art. 73 pkt 4, art. 240 ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (DzU nr 210, poz. 2135 ze zm.),

• art. 112 Kodeksu cywilnego.

Joanna Goliniewska

specjalista w zakresie ubezpieczeń społecznych