Wyrok SN z dnia 11 stycznia 2005 r. sygn. I UK 105/04

Wykreślenie wpisu pozarolniczej działalności gospodarczej z ewidencji lub odnotowanie przerw w jej prowadzeniu powoduje - na stałe lub okresowo -ustanie obowiązku ubezpieczenia. Zgłoszenie faktycznego zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej tylko w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych może prowadzić do ustania obowiązku ubezpieczenia w przypadku rzeczywistego zaistnienia przerwy w prowadzeniu tej działalności.

Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz

Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk, Barbara Wagner (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 stycznia 2005 r. sprawy z wniosku Danuty S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w B. o ustalenie braku obowiązku podlegania ubezpieczeniu społecznemu, na skutek kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 21 stycznia 2004 r. [...]

oddalił kasację.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny w Białymstoku wyrokiem z dnia 21 stycznia 2004 r. [...] oddalił apelację Danuty S. od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku z dnia 1 września 2003 r. [...], oddalającego jej odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w B. z dnia 5 marca 2003 r, odmawiającej wyłączenia z okresu podlegania ubezpieczeniu społecznemu okresów wymienionych w decyzji, które wnioskodawczyni wskazywała jako okresy wyrejestrowania działalności gospodarczej.

Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia faktyczne i ich prawna ocena. Decyzją z 5 marca 2003 r. organ rentowy stwierdził, że Danuta S. podlegała od 1 maja 2002 r. ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzenia poza-rolniczej działalności gospodarczej w zakresie krawiectwa. Powołaną decyzją Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w B. odmówił także wnioskodawczyni wyłączenia z okresu podlegania ubezpieczeniu społecznemu okresów, w których faktycznie nie prowadziła działalności gospodarczej z uwagi na chorobę.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, osoby prowadzące działalność gospodarczą podlegają z tego tytułu obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu - na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.), powoływanej dalej jako „ustawa”. Wedle art. 13 pkt 4 tejże ustawy, obowiązek ubezpieczenia powstaje z dniem rozpoczęcia działalności gospodarczej, a ustaje z dniem, w którym nastąpiło zaprzestanie jej prowadzenia. Zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 19 listopada 1999 r. - Prawo o działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 101, poz. 1178zezm.), działalnością gospodarczą jest - między innymi - działalność usługowa wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły. Rozpoczęcie tej działalności, jak również jej zaprzestanie, wymaga podjęcia czynności określonych stosownymi przepisami. Wnioskodawczyni zgłosiła rejestrację działalności gospodarczej w dniu 1 listopada 1994 r. i do 11 czerwca 2003 r. nie informowała Urzędu Skarbowego ojej zawieszeniu. Powiadomienie o przerwach w prowadzeniu działalności gospodarczej jedynie organu rentowego - nie daje - zdaniem Sądu, podstaw do przyjęcia, że w tych okresach działalność nie była prowadzona. W celu uzyskania wyłączenia z ubezpieczenia społecznego wskazywanych przez wnioskodawczynię przerw, powinna ona była wyrejestrować działalność gospodarczą w Urzędzie Skarbowym przedkładając odpowiednie dokumenty.

Danuta S. zaskarżyła ten wyrok kasacją. Wskazując jako podstawy kasacji naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 13 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych - poprzez wyrażenie poglądu, że wnioskodawczyni, pomimo zawiadomienia organu rentowego o przerwach w prowadzeniu działalności gospodarczej, podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalnemu, chorobowemu i wypadkowemu w okresach przez nią wskazanych, a także naruszenie przepisów prawa procesowego, a to art. 233 k.p.c. - poprzez przyjęcie, że „zawiadomienie złożone przez wnioskodawczynię do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w B. na okoliczność przerw w prowadzeniu działalności gospodarczej nie mogą być traktowane jako informacja o zaprzestaniu działalności”, oraz art. 316 § 1 k.p.c. - poprzez „błędną ocenę materiału dowodowego i przyznanie, że wnioskodawczyni nie udowodniła okoliczności zgłoszenia faktu zaprzestania prowadzenia działalności gospo-darczej”, jej pełnomocnik wniósł o „uchylenie w całości orzeczeń pierwszej oraz drugiej instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi, który wydał orzeczenie w pierwszej instancji”, ewentualnie „w przypadku zaistnienia przesłanek z art. 393¹⁵ Kodeksu postępowania cywilnego [...], o zmianę zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy” oraz o „zasądzenie od pozwanego na rzecz wnio-skodawczyni kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych”. Jako okoliczność uzasadniającą rozpoznanie kasacji powołał konieczność ujednolicenia orzecznictwa sądów powszechnych w postępowaniach o ustalenie obowiązku podlegania ubezpieczeniu społecznemu poprzez wyjaśnienie, czy „poinformowanie przez wnioskodawczynię Danutę S. Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przerwach w prowadzeniu działalności gospodarczej pozwala na przyjęcie, iż zaprzestała ona prowadzenia działalności gospodarczej w myśl przepisu art. 13 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych i w związku z tym nie podlegała w zgłoszonych okresach ubezpieczeniu emerytalnemu, chorobowemu i wypadkowemu”.

W uzasadnieniu kasacji pełnomocnik skarżącej podniósł, że stanowisko Sądu drugiej instancji w kwestii odmowy wyłączenia z okresu podlegania ubezpieczeniu społecznemu zgłoszonych przez Danutę S. przerw w prowadzeniu działalności gospodarczej jest błędne. Wskazał, że złożenie organowi rentowemu zawiadomienia o faktycznym zaprzestaniu działalności gospodarczej z uwagi na przerwy w jej prowadzeniu „wypełniają dyspozycję art. 13 ust. 4 ustawy [...] i zwalniają wnioskodawczynię od obowiązku podlegania ubezpieczeniu emerytalnemu, chorobowemu i wypadkowemu”. Na poparcie wyrażonej w ten sposób tezy, pełnomocnik Danuty S. nie podał argumentacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty naruszenia art. 316 § 1 k.p.c. i art. 233 k.p.c, uwzględniając ich sformułowanie i bardzo lakoniczne uzasadnienie, są chybione. Przyjęcie przez Sąd, że „zawiadomienia złożone przez wnioskodawczynię do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych [...] na okoliczność przerw w prowadzeniu działalności gospodarczej nie mogą być traktowane jako informacja o zaprzestaniu działalności” nie ma żadnego przełożenia na regulację zawartą w art. 233 k.p.c. Przepis ten stanowi bowiem - w § 1 - że „sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów według własnego przekonania, na pod-stawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału”, zaś w § 2 - że „sąd ocenia na tej samej podstawie, jakie znaczenie nadać odmowie przedstawienia przez stronę dowodu lub przeszkodom stawianym przez niąw jego przeprowadzeniu wbrew postanowieniu sądu”. To samo dotyczy zarzutu naruszenia art. 316 § 1 k.p.c. Zdaniem pełnomocnika skarżącej, Sąd uchybił temu przepisowi „poprzez błędną ocenę materiału dowodowego i przyznanie, że wnioskodawczyni nie udowodniła okoliczności zgłoszenia faktu zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej”. Przepis art. 316 § 1 k.p.c. dotyczy tymczasem wydania wyroku, stanowiąc, że „po zamknięciu rozprawy sąd wydaje wyrok, biorąc za podstawę stan rzeczy istniejący w chwili zamknięcia rozprawy; w szczególności zasądzeniu roszczenia nie stoi na przeszkodzie okoliczność, że stało się ono wymagalne w toku sprawy”. W tej sytuacji, rozpoznanie kasacji należy ograniczyć do oceny zasadności jej podstawy przewidzianej w art. 393¹ pkt 1 k.p.c.

Danuta S. prowadzi nieprzerwanie od 1 listopada 1994 r. (wpisaną do ewidencji prowadzonej przez Urząd Miejski w B.) działalność gospodarczą ostatnio w zakresie krawiectwa lekkiego i ciężkiego (usług oraz produkcji), skupu i sprzedaży artykułów przemysłowych, sprzedaży dewocjonaliów, a także handlu obwoźnego. W roku 2002 zgłosiła w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych „wykreślenie z ubezpieczenia” w okresach: od 1 maja, od 1 czerwca, od 8 lipca, od 15 sierpnia, od 16 września, od 5 października, od 20 listopada i od 20 grudnia. Przerw w prowadzeniu działalności nie zgłosiła ani w ewidencji, ani w Urzędzie Skarbowym.

Na tle stosunkowo prostego stanu faktycznego powstaje cały szereg istotnych problemów prawnych, od których rozstrzygnięcia zależy odpowiedź na pytanie o pojmowanie „wykonywania pozarolniczej działalności gospodarczej” na gruncie przepisów ubezpieczeniowych. Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy, osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą podlegają obowiązkowi ubezpieczenia emerytalnego i rentowego, zaś z mocy art. 12 tejże ustawy - także ubezpieczenia wypadkowego. Przymusem ubezpieczenia objęte są osoby, które - stosownie do art. 8 ust.

6 pkt 1 ustawy - prowadzą działalność na podstawie przepisów o działalności gospodarczej. Obowiązek ubezpieczenia trwa - wedle art. 13 pkt 14 ustawy - „od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności do dnia zaprzestania wykonywania tej działalności”. Skarżąca w spornym okresie prowadziła działalność gospodarczą na podstawie przepisów ustawy z dnia 19 listopada 1999 r. Prawo działalności gospodarczej, w brzmieniu obowiązującym przed 1 stycznia 2004 r. Według art. 2 ust. 1 tej ustawy, działalnością gospodarczą jest „zarobkowa działalność wytwórcza, handlowa, budowlana, usługowa oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i eksploatacja zasobów naturalnych, wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły”. Działalność taka podlega obowiązkowemu zgłoszeniu organowi ewidencyjnemu (art. 88b). Obowiązek ten obejmuje także zmiany „stanu faktycznego i prawnego odnoszące się do przedsiębiorcy i wykonywanej przez niego działalności gospodarczej [...] powstałe po dniu dokonania wpisu do ewidencji działalności gospodarczej”. Wpis do ewidencji działalności gospodarczej podlega wykreśleniu- między innymi - w przypadku zawiadomienia o zaprzestaniu wykonywania działalności gospodarczej (art. 88e ust. 1 pkt 1). Wpis do ewidencji nie tylko „legalizuje” wykonywanie działalności gospodarczej, ale też wyznacza czasowe granice bycia przedsiębiorcą. Wynikają z niego również inne konsekwencje prawne, przewidziane - zwłaszcza - w prawie podatkowym, czy szerzej - finansowym i w prawie ubezpieczenia społecznego.

Wykładając powołane przepisy należy uwzględnić nie tylko zmiany w przepisach o działalności gospodarczej, ale także, a może nawet przede wszystkim, systemowe zmiany w ubezpieczeniach społecznych po 31 grudnia 1998 r. W szczególności dotyczy to rozszerzenia zakresu podmiotowego ubezpieczeń emerytalnego, rentowego i wypadkowego oraz ich ujednolicenia, jak również ujednolicenia statusu ubezpieczonych poprzez wprowadzenie zasady równego ich traktowania (art. 2a ustawy). Zasada równego traktowania ubezpieczonych dotyczy - między innymi - warunków objęcia systemem ubezpieczeń społecznych oraz obowiązku opłacania i obliczania wysokości składek na ubezpieczenie społeczne (art. 2a ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy). Ma to znaczenie dla pojmowania „wykonywania” działalności gospodarczej, a w konsekwencji dla określenia granic czasowych przymusu ubezpieczenia. Należy je, inaczej niż wynikało to z praktyki ukształtowanej na gruncie przepisów ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.), pojmować - w regule - formalnie. Przemawiają za taką zmianą liczne argumenty. W art. 37 ust. 2 ustawy przewidziany został obowiązek organu ewidencyjnego przekazania jednostce organizacyjnej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych kopii uprawnień udzielonych przedsiębiorcom oraz decyzji cofających te uprawnienia, jeżeli nie mają obowiązku uzyskania wpisu w systemie REGON. Nadto, jak wynika z art. 13 ustawy, okresy podlegania obowiązkowi ubezpieczenia wyznaczone zostały, co do zasady, przez formalne, a nie faktyczne wykonywanie działalności, która stanowi tytuł ubezpieczenia. Poza określeniem ich wprost (pkt 6) lub pośrednio (pkt 9, 13, 14, 16) okres uzyskiwania dochodu, wyznaczony jest trwaniem oznaczonej sytuacji prawnej, zwłaszcza pozostawaniem w zatrudnieniu, niezależnie od podstawy świadczenia pracy. Poza tym, na przedsiębiorcę nałożony został obowiązek zgłaszania w ewidencji zmian nie tylko prawnych, ale i faktycznych. Skoro tak, to okresowe zaprzestanie prowadzenia działalności z różnych przyczyn (np. choroby, urlopu, wyjazdu itp.) powinno być do ewidencji zgłoszone i wpisane.

Rację ma pełnomocnik skarżącej twierdząc, że warunkiem wyłączenia z ubezpieczenia społecznego nie jest zgłoszenie „zawieszenia” działalności gospodarczej w Urzędzie Skarbowym (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 31 marca 2000 r, II UKN 457/99, OSNAPiUS 2001 nr 18, poz. 564). Jak była już o tym mowa, z prowadzeniem działalności gospodarczej wiążą się rozmaite obowiązki przedsiębiorcy względem rozmaitych instytucji i organów. Każdy z tych obowiązków ma inną podstawę prawną i cel, inną treść, realizowany jest w odrębny sposób oraz w odmiennym trybie. Ten błędny pogląd prawny Sądu nie miał jednak znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Trzeba wszakże dodać, że zgłoszenie „wyrejestrowania z ubezpieczenia” nie jest dla organu rentowego bezwzględnie wiążące. Że podlega kontroli Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Że może być w rezultacie tej kontroli podważone (zakwestionowane). Tak jak stało się to w rozpoznawanej sprawie. Że o obowiązku ubezpieczenia przesądzają przepisy prawa, a nie wola ubezpieczonego lub organu rentowego.

W tym miejscu godzi się podnieść rzecz - zdawałoby się oczywistą- że czymś innym jest obowiązek ubezpieczenia, a czymś innym obowiązek opłacania składki na ubezpieczenia. Nie ma tu prostej zależności wyrażającej się w twierdzeniu - kto podlega przymusowi ubezpieczenia z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej, ten musi opłacać składki na to ubezpieczenie (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 grudnia 1997 r, II UKN 392/97, OSNAPiUS 1998 nr 19, poz. 584). Udokumentowana i usprawiedliwiona przerwa w faktycznym prowadzeniu działalności gospodarczej, uzasadniająca zwolnienie z opłacania składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe i wypadkowe ubezpieczonych z innych tytułów, uzasadniałaby, uwzględniając treść art. 2a ustawy, zwolnienie przedsiębiorcy z obowiązku opłacania składek za okresy tych przerw. Skarżąca, składając w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych „wyrejestrowanie z ubezpieczeń” z powołaniem się na chorobę, przedłożyła wprawdzie zaświadczenie lekarskie, jednak nie stwierdzono w nim jejniezdolności do pracy, ale odnotowano tylko pozostawanie w leczeniu. Samo udzielenie pomocy czy porady lekarskiej nie dowodzi niezdolności do pracy i nie uzasadnia przerwy w prowadzeniu działalności gospodarczej.

Tak więc, w konkluzji należy stwierdzić, że wykreślenie wpisu pozarolniczej działalności gospodarczej z ewidencji lub odnotowanie przerwy w jej prowadzeniu powoduje zawsze - na stałe lub okresowo - ustanie obowiązku ubezpieczenia. Zgłoszenie faktycznego zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej tylko w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych może, ale nie musi prowadzić do ustania przymusu ubezpieczenia (tak jak np. nie uzasadnia zwolnienia z obowiązku ubezpieczenia z tytułu pozostawania w stosunku pracy faktyczna przerwa w wykonywaniu pracy). Zależy to od wyników kontroli, w trakcie której zgłoszenie „wyrejestrowania z ubezpieczeń” poddawane jest weryfikacji. Nie ma natomiast żadnej zależności między obowiązkiem ubezpieczenia społecznego i obowiązkiem podatkowym.

Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy, stosownie do art. 393¹² k.p.c, orzekł jak w sentencji.