Wielu zastanawia się czy zgodne z prawem jest zawarcie umowy o pracę celem osiągnięcia świadczeń z ubezpieczenia społecznego? Czy narusza to zasady współżycia społecznego i jest nadużyciem prawa podmiotowego? Rzeczywiście sprawa może wydawać się kontrowersyjna, ale judykatura wypowiada się dość jasno. Generalnie, ustalenie zbyt wysokiego wynagrodzenia za pracę może być, w konkretnych okolicznościach, uznane za nieważne. W tym kontekście mówi się o nadmiernym uprzywilejowaniu płacowym pracownika. Ale co w takim razie z zasadą swobody umów? Temat jest niezwykle wielowątkowy.
- Zawarcie umowy o pracę celem osiągnięcia świadczeń z ubezpieczenia społecznego
- Alimentacyjny charakter świadczeń z ubezpieczeń społecznych oraz zasada solidaryzmu ubezpieczonych
- Przełożenie pracy i uzyskanego za nią wynagrodzenia na składkę. Ustalenie zbyt wysokiego wynagrodzenia za pracę może być, w konkretnych okolicznościach, uznane za nieważne
- Czym jest godziwość wynagrodzenia i do czego ją odnosić?
- Cel zawarcia umowy o pracę w postaci osiągnięcia świadczeń z ubezpieczenia społecznego nie jest sprzeczny z ustawą, ale nie może to oznaczać akceptacji dla nagannych i nieobojętnych społecznie zachowań oraz korzystania ze świadczeń z ubezpieczeń społecznych
Zawarcie umowy o pracę celem osiągnięcia świadczeń z ubezpieczenia społecznego
Wielu zastanawia się czy zgodne z prawem jest zawarcie umowy o pracę w postaci osiągnięcia świadczeń z ubezpieczenia społecznego? Nie chodzi nawet tylko o sytuację kobiet, które planują zajść w ciążę, ale ogólne o fakt objęcia ubezpieczeniem emerytalnym, rentowym, wypadkowym czy chorobowym.
W omawianym zakresie na szczególną uwagę zasługuje postanowienie Sądu Najwyższego - Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 24 czerwca 2025 r., sygn. III USK 35/25. W swojej tezie SN wskazał, że: cel zawarcia umowy o pracę w postaci osiągnięcia świadczeń z ubezpieczenia społecznego nie jest sprzeczny z ustawą, ale nie może to oznaczać akceptacji dla nagannych i nieobojętnych społecznie zachowań oraz korzystania ze świadczeń z ubezpieczeń społecznych, przy zawarciu umowy o pracę na krótki okres przed zajściem zdarzenia rodzącego uprawnienie do świadczenia i ustaleniu wysokiego wynagrodzenia w celu uzyskania świadczeń obliczonych od tej podstawy.
Taka umowa o pracę jest nieważna w części ustalającej wygórowane, nieusprawiedliwione rzeczywistymi warunkami świadczenia pracy wynagrodzenie jako sprzeczna z zasadami współżycia społecznego - jak podkreśla SN.
Alimentacyjny charakter świadczeń z ubezpieczeń społecznych oraz zasada solidaryzmu ubezpieczonych
Warto zwrócić uwagę na kilka punktów omawianego orzeczenia. Jak wskazuje Sąd Najwyższy, ale już w innym wyroku z dnia 27 kwietnia 2005 r., sygn. II UZP 2/05 alimentacyjny charakter świadczeń z ubezpieczeń społecznych oraz zasada solidaryzmu ubezpieczonych, na której oparty jest system ubezpieczeń społecznych, wymagają, żeby płaca - stanowiąca podstawę wymiaru składki - nie była ustalana ponad granicę płacy słusznej, sprawiedliwej i zapewniającej godziwe utrzymanie oraz żeby rażąco nie przewyższała wkładu pracy, a w konsekwencji, żeby składka nie przekładała się na świadczenie w kwocie nienależnej.
Takie sformułowanie może budzić kontrowersje (i zresztą były glosy przedstawicieli doktryny prawa pracy do niniejszego orzeczenia), ponieważ nie jest jasne co jest granicą płacy słusznej, sprawiedliwej i zapewniającej godziwe utrzymanie. Co oznacza sformułowanie odnoszące się do tego, żeby płaca rażąco nie przewyższała wkładu pracy? Jeżeli przecież pracodawca chce płacić pracownikowi dużo, a pracownik akceptuje dane warunki pracy, to przecież w myśl zasady uprzywilejowania pracownika wyrażonej w kodeksie pracy, powinno to być dozwolone, wręcz jest to propracownicze. Jednak na gruncie ubezpieczeń społecznych wygląda to zgoła inaczej. Dlaczego? Ponieważ w razie chęci skorzystania przez pracownika z ubezpieczenia, np. chorobowego, to państwo (czyli my podatnicy) a w jego imieniu ZUS będzie płacił wysokie zasiłki (przy wysokim, zdaniem ZUS często zbyt wysokim wynagrodzeniu). I tu rodzi się więc problem słusznego interesu pracownika a słusznego interesu budżetu państwa. Wydaje się, że sprawa jest bez wyjścia. Nabiera to szczególnego znaczenia, gdy rzeczywiście prawo jest nadużywane - a umowy zawierane są na naprawdę wysokie wynagrodzenia - często fikcyjnie, żeby za jakiś czas przejść na zasiłek - często macierzyński.
Przełożenie pracy i uzyskanego za nią wynagrodzenia na składkę. Ustalenie zbyt wysokiego wynagrodzenia za pracę może być, w konkretnych okolicznościach, uznane za nieważne
Da się zauważyć, że Sąd Najwyższy zwrócił też uwagę, że choć przepisy prawa ubezpieczeń społecznych w swej warstwie literalnej odnoszą wysokość składek do wypłaconego wynagrodzenia, to w rzeczywistości odwołują się do takiego przełożenia pracy i uzyskanego za nią wynagrodzenia na składkę, które pozostaje w harmonii z poczuciem sprawiedliwości w korzystaniu ze świadczeń z ubezpieczenia, udzielanych z zasobów ogólnospołecznych.
Dlatego też ustalenie zbyt wysokiego wynagrodzenia za pracę może być, w konkretnych okolicznościach, uznane za nieważne jako dokonane z naruszeniem zasad współżycia społecznego, polegającym na świadomym osiąganiu nieuzasadnionych korzyści z systemu ubezpieczeń społecznych kosztem innych uczestników tego systemu. Godziwość wynagrodzenia będąca jedną z zasad prawa pracy (art. 13 KP) w prawie ubezpieczeń społecznych zyskuje dodatkową wartość, bowiem na gruncie systemu ubezpieczeń istnieje silna potrzeba działania w granicach prawa wyznaczonych przez wymagający ochrony interes publiczny oraz zasadę solidarności ubezpieczonych
Czym jest godziwość wynagrodzenia i do czego ją odnosić?
Godziwość wynagrodzenia to sformułowanie nieostre, pewnego rodzaju klauzula generalna. Godziwość odnosi się tu nie tylko do potrzeb pracownika, ale również do świadomości społecznej oraz ogólnej sytuacji ekonomicznej. W związku z tym nadmiernemu uprzywilejowaniu płacowemu pracownika, które w prawie pracy może odpowiadać swobodzie wynikającej z art. 353 zn. 1 KC, w prawie ubezpieczeń społecznych przypisuje się, w konkretnych okolicznościach, zamiar nadużycia świadczeń przysługujących z tego ubezpieczenia.
Chodzi też o to, aby wynagrodzenie rażąco nie przewyższało wkładu pracy, a składka nie przekładała się na świadczenie co do wysokości nienależne. W szczególności odnosi się to do wysokości świadczeń z ubezpieczenia chorobowego, które nie są pochodną wkładu finansowego pracownika w system ubezpieczenia chorobowego, ale rekompensują wynagrodzenie za pracę utracone przez pracownika wskutek niezdolności do pracy z powodu choroby (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 18 marca 2015 r., I UK 223/14, OSNP 2017 nr 1, poz. 9; z dnia 4 marca 2021 r., II USKP 24/21, LEX nr 3158137).
Cel zawarcia umowy o pracę w postaci osiągnięcia świadczeń z ubezpieczenia społecznego nie jest sprzeczny z ustawą, ale nie może to oznaczać akceptacji dla nagannych i nieobojętnych społecznie zachowań oraz korzystania ze świadczeń z ubezpieczeń społecznych
Jak da się zauważyć w licznych wyrokach: cel zawarcia umowy o pracę w postaci osiągnięcia świadczeń z ubezpieczenia społecznego nie jest sprzeczny z ustawą, ale nie może to oznaczać akceptacji dla nagannych i nieobojętnych społecznie zachowań oraz korzystania ze świadczeń z ubezpieczeń społecznych, przy zawarciu umowy o pracę na krótki okres przed zajściem zdarzenia rodzącego uprawnienie do świadczenia i ustaleniu wysokiego wynagrodzenia w celu uzyskania świadczeń obliczonych od tej podstawy. Taka umowa o pracę jest nieważna w części ustalającej wygórowane, nieusprawiedliwione rzeczywistymi warunkami świadczenia pracy wynagrodzenie jako sprzeczna z zasadami współżycia społecznego (wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 9 sierpnia 2005 r., III UK 89/05, OSNP 2006 nr 11-12, poz. 192; z dnia 18 października 2005 r., II UK 43/05, OSNP 2006 nr 15-16, poz. 251; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 kwietnia 2024 r., II USK 128/23, LEX nr 3724583).
Do naruszenia zasad współżycia społecznego w postaci świadomego zamiaru osiągania korzyści z systemu ubezpieczeń społecznych kosztem innych uczestników tego systemu, a więc do nadużycia świadczeń z ubezpieczania społecznego w związku z przyjętą wysokością wynagrodzenia w umowie o pracę dochodzi, gdy zostaną spełnione dwie przesłanki, a mianowicie, gdy:
- wysokość wynagrodzenia zostanie ustalona ponad granicę płacy słusznej, sprawiedliwej, zapewniającej godziwe utrzymanie i przede wszystkim rażąco przewyższającej wkład pracy;
- nastąpi tuż przed przewidywanym zajściem ryzyka ubezpieczeniowego.
Źródło: Postanowienie Sądu Najwyższego - Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 24 czerwca 2025 r., sygn. III USK 35/25 oraz przywołane w tekście wyroki