Ustawa o PIP w Trybunale Konstytucyjnym. Czy umowy o pracę ustanowione przez PIP będą nieważne?

• Czy umowy o pracę ustanowione przez PIP mogą być nieważne?
• Zmiana umowy decyzją organu PIP powinna być ostatecznym rozwiązaniem
• Administracyjna kara pieniężna dla pracodawcy
• Reforma PIP niezgodna z Konstytucją?
• Reforma PIP skierowana do Trybunału Konstytucyjnego przez Prezydenta Karola Nawrockiego

Czy umowy o pracę ustanowione przez PIP mogą być nieważne?

Think Tank The Company wskazuje, że umowy o pracę ustanowione przez PIP w oparciu o najnowsze przepisy¹ mogą być nieważne. To wynik bezpośredniej sprzeczności tych przepisów z Konstytucją RP. Przede wszystkim chodzi o niekonstytucyjną i nadmierną ingerencję w zasadę swobody umów, a tym rażącą niezgodność z przepisami z art. 31 ust. 1-2 Konstytucji RP. Ponadto niedopuszczalna jest sytuacja, w której adresaci decyzji organu PIP zostają pozbawieni fundamentalnego prawa do procesu (art. 2 Konstytucji RP). Co zatem w długim terminie może stać się z pracownikami i pracodawcami tak zmienionych umów? Rekomendacją Think Tank The Company jest zasada, że PIP powinna w pierwszej kolejności stosować kary pieniężne, a tylko w ostateczności zmianę umów.

Zmiana umowy decyzją organu PIP powinna być ostatecznym rozwiązaniem

– W całym systemie prawa nie ma chociażby pojedynczego przypadku, w którym to umowa o pracę byłaby zawierana decyzją organu administracji publicznej i to w obliczu braku zgodnych oświadczeń woli strony. Tymczasem w przypadku rozwiązania z ustawy o PIP mamy do czynienia właśnie z takim zawarciem umowy o pracę, gdzie umowa ta zostanie zawarta nie tylko w obliczu braku zgodnych oświadczeń woli stron, jak i w obliczu uprzednio złożonych innych ustaleń między stronami. Pamiętając o tym, że ratio tej ustawy jest zwiększenie poziomu ochrony dla pracownika, należy wskazać, że instrumentem, który powinien znajdować tutaj zastosowanie w pierwszej kolejności są administracyjne kary pieniężne z art. 1 pkt 18) ustawy, czy też występowanie przez organ PIP do sądu pracy o konwersję umowy B2B w umowę o pracę, a nie dokonywanie tej konwersji z urzędu. Taka konwersja decyzją organu PIP powinna być ostatecznym rozwiązaniem, które znajdzie zastosowanie tylko wtedy, gdy mniej dolegliwe instrumenty nie doprowadzą do wypracowania zakładanego rezultatu – tj. wtedy, gdy administracyjna kara pieniężna nie doprowadzi do pożądanego rezultatu, jakim jest zwiększenie poziomu ochrony dla pracownika – mówi Eliza Kruczkowska, dyrektorka zarządzająca Think Tank The Company.

Administracyjna kara pieniężna dla pracodawcy

Logika ustawy z dnia 11 marca 2026 r. o zmianie ustawy o Państwowej inspekcji pracy oraz niektórych innych ustaw jest natomiast „odwrócona”. W pierwszej kolejności zastosowanie znajdzie najbardziej dolegliwy instrument, tj. konwersja umowy B2B w umowę o pracę z wykorzystaniem decyzji organu PIP, zaś administracyjna kara pieniężna znajdzie zastosowanie jako drugi instrument represjonowania. Nastąpi to w przypadku, gdy organ PIP dokona w danym roku co najmniej 10 konwersji umów B2B w umowy o pracę u jednego pracodawcy. Zasada powinna być natomiast taka, że w pierwszym kroku zastosowanie znajduje administracyjna kara pieniężna, a następnie dopiero – i to tylko wtedy, gdyby okazało się, że administracyjna kara pieniężna nie doprowadziła do zawarcia umowy o pracę - konwersja umowy B2B w umowę o pracę.

Ponadto niedopuszczalna jest sytuacja, w której adresaci decyzji organu PIP w przedmiocie konwersji umowy B2B w umowę o pracę zostają pozbawione ich fundamentalnego prawa do procesu. W polskim porządku prawnym występuje koncepcja zapewniania jednostce w postępowaniu administracyjnym i sądowoadministracyjnym podwójnej ochrony to jest przez prawo do procesu oraz przez prawo do sądu. Tym samym jest to oczywiste naruszenie ich podstawowych konstytucyjnych uprawnień składających się na konstrukcję demokratycznego państwa prawnego².

Reforma PIP niezgodna z Konstytucją?

Rozwiązanie z ustawy z dnia 11 marca 2026 r. jest niezgodne z Konstytucją RP w następujących aspektach:

• po pierwsze, jest to niezgodne z wynikającą z Konstytucji RP zasadą swobody umów (art. 31 ust. 1-2 Konstytucji RP), która to swoboda została w całości wyłączona; gdzie do zawarcia umowy o pracę dojdzie w drodze wydania przez organ PIP decyzji w przedmiocie konwersji umowy B2B w umowę o pracę. Do zawarcia umowy o pracę dojdzie nie tylko w obliczu braku zgodnych oświadczeń woli pracodawcy i pracownika, ale i w obliczu zgodnej woli dwóch przedsiębiorców w przedmiocie zawarcia i realizacji postanowień umowy B2B
• po drugie, powyższe rozwiązanie jest niezgodne z konstytucyjnoprawną zasadą proporcjonalności (art. 31 ust. 3 Konstytucji RP), gdzie logika ustawy z dnia 11 marca 2026 r. o zmianie ustawy o Państwowej inspekcji pracy oraz niektórych innych ustaw zakłada to, że najbardziej dolegliwy instrument (tj. konwersja ex officio umowy B2B w umowę o pracę) znajdzie zastosowanie w pierwszej kolejności i gdzie mniej dolegliwe instrumenty – jak np. administracyjne kary pieniężne znajdą zastosowanie dopiero w dalszej kolejności
• po trzecie, powyższe rozwiązanie – z uwagi na brak stosowania do wydania decyzji w przedmiocie konwersji umowy B2B w umowę o pracę przepisów ustawy Kodeks postępowania administracyjnego – jest niezgodne z zasadą demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP) z uwagi na pozbawienie strony postępowania prawa do procesu, oraz z konstytucyjną zasadą legalizmu (art. 7 Konstytucji) z uwagi na brak podstawy prawa proceduralnego do wydania przez organ PIP decyzji w przedmiocie konwersji.

Reforma PIP skierowana do Trybunału Konstytucyjnego przez Prezydenta Karola Nawrockiego

Prezydent RP skierował ustawę do kontroli następczej Trybunału Konstytucyjnego, a 17 lipca 2026 r. wystąpił o zbadanie zgodności z Konstytucją m.in. przepisu przyznającego PIP kompetencję do stwierdzania istnienia stosunku pracy. Do czasu rozstrzygnięcia tej kwestii administracja będzie zatem stosowała instrument, którego konstytucyjne granice pozostają przedmiotem sporu. Powstaje w ten sposób napięcie pomiędzy dwiema wartościami chronionymi przez państwo: skuteczną ochroną osób wykonujących pracę oraz autonomią stron w kształtowaniu stosunków gospodarczych.

^{1 Ustawa z dnia 11 marca 2026 r. o zmianie ustawy o Państwowej inspekcji pracy oraz niektórych innych ustaw}

^{2 (zob. np.: wyrok NSA z 2.10.2012 r., II OSK 1024/11, Legalis}

Źródło: Think Tank The Company