Zmiany w Karcie Nauczyciela od 13.12.2025 r. Najnowszą ustawę komentuje NSZZ „Solidarność” Krajowa Sekcja Oświaty i Wychowania. Koniec z jednostronnością w sprawie dodatków czy godzin ponadwymiarowych - od teraz w mocy UZP

• Zmiany w Karcie Nauczyciela od 13.12.2025 r. Najnowszą ustawę komentuje NSZZ „Solidarność” Krajowa Sekcja Oświaty i Wychowania. Koniec z jednostronnością w sprawie dodatków czy godzin ponadwymiarowych - od teraz w mocy UZP
• Rokowania na wniosek związków zawodowych: nowy system wprowadza więc stabilność i trwałość uzgodnień, a układ zbiorowy staje się dokumentem zdecydowanie trudniejszym do zmiany niż regulamin
• Ustawa o układach zbiorowych po raz pierwszy tworzy możliwość zawarcia jednego ogólnokrajowego układu zbiorowego obejmującego wszystkie szkoły danego ministra, co wynika z przepisów ustawy o UZP
• Wprowadzenie przepisów ustawą z dnia 5 listopada 2025 dotyczy również pracowników samorządowych w szkołach JST – administracji i obsługi, w taki sposób, że układ zbiorowy nie będzie mógł być mniej korzystny od regulaminu wynagradzania pracowników samorządowych, jeżeli strona społeczna podejmie rokowania
• Korzystniejsze postanowienia układu zbiorowego wchodzą do treści umów o pracę i obowiązują nadal po wypowiedzeniu układu, dopóki nie zostaną zmienione wypowiedzeniem zmieniającym

W dniu 11 grudnia 2025 r. do naszej redakcji Infor, na skutek prośby o autorski komentarz do przygotowanego tekstu dot. najnowszych zmian w zakresie Karty Nauczyciela, a konkretnie: "Związki zawodowe z ogromnym wpływem na pracę nauczycieli od 13 grudnia 2025 (wynagrodzenia i dodatki, zarządzenie wiekiem, czas pracy, work-life balance, ZFŚS). Już za 2 dni zmiany w szkołach?", otrzymaliśmy następującą odpowiedź od NSZZ „Solidarność” Krajowej Sekcji Oświaty i Wychowania.

W całej sprawie chodzi o następujące akty prawne:

• Ustawa z dnia 5 listopada 2025 r. o układach zbiorowych pracy i porozumieniach zbiorowych (Dz.U. 2025 poz. 1661) - w mocy od 13 grudnia 2025 r.
• Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela (Dz. U. z 2024 r. poz. 986, z późn. zm.5) - zmieniona ww. ustawą.
• Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2022/2041 z dnia 19 października 2022 r. w sprawie adekwatnych wynagrodzeń minimalnych w Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE L 275 z 25.10.2022, str. 33).

Zmiany w Karcie Nauczyciela od 13.12.2025 r. Najnowszą ustawę komentuje NSZZ „Solidarność” Krajowa Sekcja Oświaty i Wychowania. Koniec z jednostronnością w sprawie dodatków czy godzin ponadwymiarowych - od teraz w mocy UZP

Biorąc pod uwagę intencję ustawodawcy można założyć, że ustawa z dnia 5 listopada 2025 r. o układach zbiorowych pracy i porozumieniach zbiorowych wprowadziła nowy, znacznie silniejszy mechanizm kształtowania warunków pracy w oświacie, który w wielu miejscach może zastąpić lub ograniczyć znaczenie dotychczasowych regulaminów wynagradzania nauczycieli przyjętych przez JST lub ministerstwa. Podstawowe znaczenie ma tu zasada, zgodnie z którą układ zbiorowy ma pierwszeństwo przed regulaminami i aktami wewnętrznymi pracodawcy, co wynika z Kodeksu pracy, a sama ustawa o UZP stanowi, że układ jest nadrzędnym źródłem prawa pracy w zakresie materii nim objętej.

Oznacza to, że regulaminy mogą obowiązywać tylko w takim zakresie, w jakim dana kwestia nie została uregulowana w układzie, a gdy układ się pojawia, rolą regulaminu jest już wyłącznie „wypełnianie luk”, a nie samodzielne stanowienie zasad wynagradzania.

Dotychczas ten przepis odsyłał do działu jedenastego Kodeksu pracy, ale miał marginalne znaczenie, ponieważ w praktyce to regulaminy wynagradzania ustalane przez JST kształtowały strukturę dodatków i świadczeń nauczycielskich. Po wejściu w życie nowej ustawy to układ zbiorowy staje się głównym dokumentem regulującym dodatki, zasady ich przyznawania oraz warunki pracy. Regulaminy wynagradzania nauczycieli, choć nadal dopuszczalne, tracą swój dotychczasowy charakter, ponieważ ich treść nie może być sprzeczna ani mniej korzystna niż ustalenia układu, a ponadto JST nie może ich już swobodnie zmieniać jednostronną uchwałą, jeśli materię tę reguluje układ.

Rokowania na wniosek związków zawodowych: nowy system wprowadza więc stabilność i trwałość uzgodnień, a układ zbiorowy staje się dokumentem zdecydowanie trudniejszym do zmiany niż regulamin

Jednocześnie ustawa o UZP przewiduje obowiązek rokowań na wniosek związków zawodowych, co wynika bezpośrednio z przepisów tej ustawy określających wszczęcie rokowań oraz obowiązki stron dialogu, jeżeli wcześniej układ zostanie zawarty, a po jakimś czasie któraś ze stron będzie chciała go wypowiedzieć zgodnie z ustawą.

Oznacza to, że nawet wypowiedzenie układu zbiorowego przez JST nie powoduje powrotu do stanu pełnej jednostronności. Związki mogą natychmiast zażądać podjęcia nowych rokowań, a JST ma ustawowy obowiązek je rozpocząć, co stanowi odejście od dotychczasowej sytuacji, w której regulamin wynagradzania mógł być zmieniony w dowolnym czasie mocą uchwały organu prowadzącego, bez obowiązku negocjacji poza formalnym opiniowaniem przewidzianym w art. 30 ust. 6 KN. Nowy system wprowadza więc stabilność i trwałość uzgodnień, a układ zbiorowy staje się dokumentem zdecydowanie trudniejszym do zmiany niż regulamin.

Ustawa o układach zbiorowych po raz pierwszy tworzy możliwość zawarcia jednego ogólnokrajowego układu zbiorowego obejmującego wszystkie szkoły danego ministra, co wynika z przepisów ustawy o UZP

W szkołach prowadzonych przez ministerstwa znaczenie ustawy jest jeszcze wyraźniejsze. W tych placówkach regulaminy wynagradzania nauczycieli i pracowników niepedagogicznych miały dotąd charakter rozproszony, a zasady wynagradzania były określane przede wszystkim decyzjami administracji rządowej. Ustawa o układach zbiorowych po raz pierwszy tworzy możliwość zawarcia jednego ogólnokrajowego układu zbiorowego obejmującego wszystkie szkoły danego ministra, co wynika z przepisów ustawy o UZP dotyczących układów ponadzakładowych zawieranych dla grup pracodawców. W takim przypadku pracodawcą jest minister jako kierownik urzędu lub jednostek organizacyjnych mu podległych, co pozwala objąć jednym układem zarówno nauczycieli, jak i pracowników niepedagogicznych, o ile materie dotyczące każdej z tych grup mieszczą się w granicach prawa (nauczyciele - z poszanowaniem rozdziałów Karty Nauczyciela, a niepedagogiczni - Kodeksu pracy). Ministerstwo nie może już traktować szkół jako odrębnych jednostek wymagających lokalnych regulaminów, ale jest zobowiązane do prowadzenia rokowań na poziomie centralnym, co wzmacnia rolę związków zawodowych oraz standaryzuje warunki pracy.

Wprowadzenie przepisów ustawą z dnia 5 listopada 2025 dotyczy również pracowników samorządowych w szkołach JST – administracji i obsługi, w taki sposób, że układ zbiorowy nie będzie mógł być mniej korzystny od regulaminu wynagradzania pracowników samorządowych, jeżeli strona społeczna podejmie rokowania

Wprowadzenie przepisów ustawą z dnia 5 listopada 2025 dotyczy również pracowników samorządowych w szkołach JST – administracji i obsługi, w taki sposób, że układ zbiorowy nie będzie mógł być mniej korzystny od regulaminu wynagradzania pracowników samorządowych, jeżeli strona społeczna podejmie rokowania. To właśnie w ich przypadku różnica między dawnymi regulaminami a układami zbiorowymi jest bardzo znacząca. Zgodnie z art. 77(2) § 4 Kodeksu pracy regulamin wynagradzania pracowników samorządowych nie mógł zostać wprowadzony bez uzgodnienia ze związkami zawodowymi, a jeżeli został już wprowadzony w uzgodnieniu, po przyjęciu ustawy, przyjęcie układu w miejsce regulaminu oznacza, że każda kolejna propozycja nie może być mniej korzystna niż zapisy które były wcześniej (zatem jeżeli regulamin miał korzystne rozwiązania i powielił to układ zbiorowy, wypowiedzenie go nie wywoła skutków które będą mniej korzystne niż obowiązujące w układzie i wcześniejszym regulaminie i układzie. Oznaczało to, że związki miały formalne prawo weta wobec projektów regulaminów, ale mogły nie doprowadzić do korzystniejszych zmian. Teraz dochodzi presja społeczna. Ustawa o układach zbiorowych zmienia ten układ sił, ponieważ układ zbiorowy ma charakter porozumienia, które nie tylko musi być uzgodnione, lecz także negocjowane w trybie ustawowym, z obowiązkiem prowadzenia rokowań, dokumentowania stanowisk i dążenia do porozumienia. Układ zbiorowy ma ponadto pierwszeństwo nad regulaminem, a jego postanowienia – zgodnie z art. 9 § 1 KP - stają się elementem prawa pracy obowiązującego pracodawcę. W efekcie pracownicy samorządowi uzyskują realny wpływ na kształtowanie wynagrodzeń zasadniczych, dodatków, premii, dyżurów, zasad BHP, świadczeń socjalnych czy standardów organizacyjnych, których dotąd regulamin nie obejmował lub obejmował wyłącznie symbolicznie.

Korzystniejsze postanowienia układu zbiorowego wchodzą do treści umów o pracę i obowiązują nadal po wypowiedzeniu układu, dopóki nie zostaną zmienione wypowiedzeniem zmieniającym

Dodatkową konsekwencją ustawy o UZP jest jej interakcja z art. 241⁸ § 1 Kodeksu pracy, który stanowi, że korzystniejsze postanowienia układu zbiorowego wchodzą do treści umów o pracę i obowiązują nadal po wypowiedzeniu układu, dopóki nie zostaną zmienione wypowiedzeniem zmieniającym. Z tego powodu samo wypowiedzenie układu nie prowadzi do natychmiastowego powrotu regulaminów, lecz wymaga przeprowadzenia procedury wypowiedzeń zmieniających, co w szkolnictwie byłoby operacją na bardzo dużą skalę. To wzmacnia trwałość negocjowanych rozwiązań i sprawia, że JST czy ministerstwo muszą poważnie podchodzić do treści układu, ponieważ nie mogą go później łatwo „wycofać”, tak jak było to możliwe w przypadku regulaminów.

Oczywiście można przyjąć również odmienną argumentację przedstawianą przez środowisko prawnicze, sceptycznie nastawione do wprowadzonych zmian, w którym wyrażają swoje wątpliwości, polegające na tym, że proponowana zmiana ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela nie jest komplementarna i może podzielić niestety los przepisu art. 36 w dotychczasowym brzmieniu tworząc w gruncie rzeczy martwą instytucję prawną. Obecne brzmienie analizowanego przepisu nadała nowela z 18.02.2000 r. Karta Nauczyciela nie przewiduje szczególnych zasad w zakresie układów zbiorowych pracy dla nauczycieli, odsyłając w tym zakresie do uregulowań zawartych w Kodeksie pracy. Jedynym ograniczeniem w prowadzeniu prac nad układami jest brak możliwości wywoływania przez układ dodatkowych skutków finansowych dla budżetu państwa. W tym miejscu nasuwa się fundamentalne pytanie, dlaczego obowiązująca od 25 lata instytucja prawna ma w gruncie rzeczy marginalne znaczenie?

Należy wskazać, że stosowanie metody układowej na poziomie zakładowym w szeroko rozumianej sferze budżetowej jest ograniczone tym, iż pracodawcą, zgodnie z koncepcją zarządczą przyjętą na gruncie art. 3 k.p., jest określona jednostka organizacyjna zatrudniająca pracowników. W rezultacie podmioty występujące po stronie pracodawcy, takie jak kierownik danej jednostki organizacyjnej czy też osoba wykonująca w jego imieniu czynności z zakresu prawa pracy, zwykle nie mają wystarczających uprawnień, aby podejmować samodzielne decyzje w toku negocjacji, a także kierują się obawą, że mogą zostać pociągnięte do odpowiedzialności z tytułu naruszenia dyscypliny finansów publicznych.

Ponadto faktyczne ograniczenie w zakresie prowadzenia negocjacji celem zawarcia układu zbiorowego pracy wynika z faktu, że nauczycielskie związki zawodowe dysponują ograniczonymi środkami nacisku na pracodawców w sektorze publicznym ze względu na ograniczenie prawa do prowadzenia sporów zbiorowych.

W tym miejscu należy podkreślić, że w przypadku kształtowania warunków pracy nauczycieli nakłada się i wzajemnie przenika prawo pracy oraz prawo administracyjne. Przykładem tego jest m.in. kwestia uzgadniania regulaminu wynagradzania nauczycieli i odmiennie rozumienia znaczenia pojęciowego terminu "uzgadnianie" względem powszechnego prawa pracy. Zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą sadów administracyjnych zawarty w Karcie Nauczyciela wymóg uzgodnienia regulaminu przyznawania i wypłacania określonych świadczeń i dodatków dla nauczycieli nie może być rozumiany jako wymóg całkowitej zgody, zacierałby bowiem różnice między współuczestnictwem w procesie stanowienia prawa a współstanowieniem (tak wyrok NSA z 17.11.2005 r., I OSK 917/05, LEX nr 196730).

Podpisano, w imieniu Prezydium KSOiW NSZZ „Solidarność” Zastępca Przewodniczącego Krzysztof Wojciechowski.

Źródło: Pismo KSOiW NSZZ „Solidarność”