Kadry, HR - Praca i Płace - Zasiłki - INFOR.PL

Cywilnoprawne roszczenia pracownika z tytułu wypadku przy pracy

Renta wyrównawcza

Szkoda, która powstała wskutek wypadku przy pracy, może polegać na zmniejszeniu dochodów poszkodowanego w wyniku stwierdzenia całkowitej lub częściowej niezdolności do pracy w związku z jego wypadkiem przy pracy. Jest ona kompensowana poprzez rentę wyrównawczą (uzupełniającą). Jej celem jest zrównanie sytuacji finansowej poszkodowanego z sytuacją hipotetyczną, w której znajdowałby się, gdyby nie skutki wypadku przy pracy. W przypadku utraty zdolności do wykonywania jakiejkolwiek pracy (całkowitej niezdolności do pracy) rentę przyznaje się w wysokości zarobków, jakie poszkodowany uzyskałby, gdyby był zdolny do pracy.

Natomiast w przypadku utraty zdolności do pracy zgodnej z kwalifikacjami przy zachowaniu zdolności do pracy niewymagającej pełnej sprawności (częściowa niezdolność do pracy), rentę przyznaje się w wysokości różnicy między zarobkami uzyskiwanymi na dotychczasowym stanowisku a zarobkami, jakie poszkodowany może uzyskać, wykorzystując ograniczoną zdolność do pracy (ustalając utracone zarobki, należy pomniejszyć je o dochody, jakie poszkodowany uzyskuje lub uzyskałby, wykorzystując ograniczoną zdolność do pracy).

W przypadku częściowej niezdolności do pracy ograniczone możliwości zarobkowe uwzględnia się niezależnie od tego, czy poszkodowany z nich korzysta, czy też nie. Nie są także istotne przyczyny, dla których nie podejmuje on zatrudnienia, mogą to być przyczyny od niego niezależne, jeżeli nie leżą po stronie sprawcy szkody. W wyroku z 5 września 2001 r. (II UKN 534/00, OSNP 11/2003/274) Sąd Najwyższy stwierdził, że podstawę ustalenia wysokości renty wyrównawczej, jeżeli wypadek przy pracy nie spowodował całkowitej niezdolności do pracy, a jedynie ograniczenie możliwości zarobkowych pracownika, stanowi wysokość spodziewanego wynagrodzenia, pomniejszonego o wynagrodzenie, które pracownik może uzyskać, wykorzystując ograniczoną zdolność do pracy, bez względu na aktualną sytuację na rynku pracy.

W praktyce hipotetyczne (gdyby nie wypadek) zarobki poszkodowanego ustala się na podstawie wynagrodzeń pracowników aktualnie zatrudnionych u danego pracodawcy na takim samym stanowisku, które zajmował poszkodowany przed wypadkiem. Uwzględnia się przy tym pracowników o podobnym - do poszkodowanego - stażu pracy i kwalifikacjach (tzw. pracownicy porównywalni). Zdarza się czasami, że stanowisko, które zajmował poszkodowany pracownik, uległo likwidacji. Wówczas ustalenie wysokości renty wyrównawczej może nastąpić według hipotetycznych zarobków osiąganych na stanowisku najbardziej zbliżonym do tego, jakie pracownik zajmował w chwili wypadku.

Ustalając dla potrzeb określenia renty wyrównawczej zarobki hipotetyczne, trzeba uwzględnić zarobki najbardziej realne do osiągnięcia przez pracownika. Przy braku szczególnych okoliczności (które powinien wykazać pracownik domagający się renty wyrównawczej - art. 6 k.c.) z reguły nie ma podstaw do uwzględniania zarobków najwyższych. Jak stwierdził bowiem Sąd Najwyższy w wyroku z 6 czerwca 2002 r. (I CKN 693/00, LEX nr 55257), teoretyczna możliwość zatrudnienia w placówkach oferujących najwyższe zarobki nie jest wystarczająca do przyjęcia, że poszkodowany rzeczywiście byłby w takiej placówce zatrudniony.

W przypadku ustalenia, że poszkodowany - gdyby nie wypadek przy pracy - od pewnego momentu przeszedłby na emeryturę, wtedy dla dalszego ustalenia wysokości szkody należy porównywać jego aktualne dochody z hipotetyczną wysokością świadczenia emerytalnego.

Należy zaznaczyć, że w sprawie o rentę uzupełniającą nie jest wiążący wynik postępowania przed organem rentowym o rentę z ubezpieczenia społecznego. Zatem nawet jeśli w ogóle nie uznano prawa poszkodowanego do renty z ubezpieczenia społecznego (np. ze względu na brak wymaganych okresów składkowych i nieskładkowych), nie stanowi to jednak przeszkody do przyznania renty uzupełniającej. Oczywiście wynik postępowania przeprowadzonego przed organem rentowym nie może być pomijany, ale nie jest wiążący dla sądu pracy rozpoznającego żądanie przyznania renty uzupełniającej.

Renta uzupełniająca ma kompensować nie tylko szkodę już doznaną - za okres wsteczny przed ustaleniem jej wysokości, lecz także szkodę przyszłą. Wymaga to określenia poziomu hipotetycznych dochodów i prognozowanych na przyszłość dochodów faktycznych poszkodowanego. W celu ich określenia należy - oprócz stałego wynagrodzenia określonego stawką miesięczną - brać także pod uwagę utraconą możliwość zwiększenia zarobków z tytułu pracy w porze nocnej, w święta i w warunkach szkodliwych (por wyrok SN z 23 czerwca 1999 r., II UKN 508/98, OSNP 2000/17/665) oraz - jak stwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z 2 grudnia 2003 r. (II UK 162/03,OSNP 2004/17/305) - uzyskane przez pracownika od pracodawcy świadczenia w naturze stanowiące przychód w rozumieniu art. 12 w związku z art. 11 ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2000 r. nr 14, poz. 176 z późn. zm.) oraz par. 1 w związku z par. 3 rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz.U. nr 161, poz. 1106 z późn. zm.).

W niektórych sytuacjach należy brać pod uwagę wynagrodzenie pracownika, które uzyskiwał za pracę w godzinach nadliczbowych, szczególnie jeśli praca w takich godzinach miała charakter stały i decydowała o przeciętnej wysokości uzyskiwanego przez pracownika wynagrodzenia (zob. wyrok SN z 13 kwietnia 1977 r., III PR 41/77, LEX nr 7926). W wyroku z 7 czerwca 1974 r. (I CR 423/74, OSNC 1975/5/83) Sąd Najwyższy uznał natomiast, że diety pokrywają zwiększone koszty utrzymania i pobytu pracownika w podróży służbowej (poza miejscem pracy), na ten cel są przeznaczone i stosownie do tego określone co do wysokości. Ulegają one zatem w czasie podróży zużyciu i tym samym nie mogą stanowić utraconego zarobku pracownika, który podlega wyrównaniu przez przyznanie renty uzupełniającej. Możliwość zaoszczędzenia w podróży służbowej niektórych wydatków, pokrywanych z diet, zgodnie z ich przeznaczeniem, również nie stanowi utraconego zarobku, a tym samym szkody, która podlegałaby naprawieniu.

Jeżeli poszkodowany przyczynił się do powstania szkody, wówczas w celu ustalenia wysokości renty uzupełniającej należy odjąć od kwoty stanowiącej jego przeciętne miesięczne zarobki (które mógłby uzyskać), korzyści w postaci comiesięcznej renty z ZUS, a następnie zmniejszyć tę różnicę o część odpowiadającą przyczynieniu się pracownika do wypadku (np. o 1/2).

Zgodnie z art. 907 par. 2 k.c. jeżeli obowiązek płacenia renty wynika z ustawy, każda ze stron może w razie zmiany stosunków żądać zmiany wysokości lub czasu trwania renty, chociażby wysokość renty i czas jej trwania były ustalone w orzeczeniu sądowym lub w umowie. Na podstawie tego przepisu możliwa jest zatem zmiana wcześniej ustalonej (czy to w wyroku sądu pracy, czy to w umowie sądowej lub pozasądowej zawartej pomiędzy pracownikiem lub pracodawcą) wysokości renty uzupełniającej z tytułu wypadku przy pracy. Przez zmianę stosunków należy rozumieć zmianę stosunków osobistych lub majątkowych osoby zobowiązanej lub uprawnionej do renty albo obu tych podmiotów.