| IFK | IRB | INFORLEX | GAZETA PRAWNA | INFORORGANIZER | APLIKACJA MOBILNA | PRACA W INFOR | SKLEP
reklama
Jesteś tutaj: STRONA GŁÓWNA > Kadry > Poprzednie tematy > Kiedy ZUS może uznać umowę o pracę za pozorną

Kiedy ZUS może uznać umowę o pracę za pozorną

Pracodawca zawierający z pracownikiem umowę o pracę tylko w tym celu, aby umożliwić mu uzyskanie świadczeń z ubezpieczenia społecznego, musi się liczyć z zakwestionowaniem takiej umowy przez ZUS. Pracodawca i pracownik, których dotyczy taka sytuacja, ponoszą przykre konsekwencje, m.in. wyłączenie z ubezpieczenia, obowiązek zwrotu wypłaconych zasiłków wraz z odsetkami.

Zawarcie umowy o pracę z obejściem prawa

Jeśli ZUS ustali, że pracownik podjął pracę i ją wykonywał, a pracodawca przyjmował to świadczenie, wówczas umowy nie można uznać za pozorną. W określonych okolicznościach ZUS może jednak uznać, że zawarcie umowy zmierzało do obejścia prawa (por. wyrok Sądu Najwyższego z 14 marca 2001 r., II UKN 258/00, OSNAPiUS 2002 nr 21, poz. 527).

Czynności, które mają na celu obejście ustawy, to czynności tylko pozornie zgodne z ustawą. W rzeczywistości zmierzają one do zrealizowania celu, którego osiągnięcie jest zakazane przez ustawę.

WAŻNE!
Umowa o pracę nie może być jednocześnie pozorna i zawarta w celu obejścia prawa.

Próba obejścia przepisów ubezpieczeniowych odbywa się w ten sposób, że pracodawca zawiera z pracownikiem umowę o pracę, zaś pracownik przynajmniej w pewnym zakresie pracę wykonuje. W rzeczywistości jednak czynności wykonywane przez pracownika nie służą uzyskaniu wynagrodzenia, a pracodawca nie liczy na wykonywanie pracy przez pracownika. Wyłącznym celem obydwu stron jest to, aby pracownik uzyskał świadczenie z ubezpieczenia społecznego Udowodnienie nieważności umowy o pracę z tej przyczyny nie jest łatwe, ponieważ na zewnątrz wydaje się, że pracownik świadczy pracę.

Ustalenie, że umowa o pracę została zawarta w celu obejścia prawa, wymaga określenia wszystkich potencjalnych korzyści i obciążeń dla pracownika i pracodawcy wynikających z kwestionowanej umowy o pracę. Z tego powodu, jeśli ZUS postawi pracodawcy zarzut obejścia prawa, pracodawca musi się spodziewać, że zakres okoliczności, jakie będzie badał ZUS, a później sąd ubezpieczeń, będzie znacznie szerszy niż przy zarzucie zawarcia pozornej umowy o pracę.

Jedną z najważniejszych okoliczności, jakie zostają wówczas ustalone, to faktyczne posiadanie przez pracodawcę gospodarczej potrzeby zatrudnienia pracownika. W tym celu mogą być badane:

  • wielkość produkcji lub zakres działalności pracodawcy przed i po zatrudnieniu pracownika,
  • dochody pracodawcy (szczególnie zatrudniającego niewielką liczbę pracowników) pod kątem jego zdolności do wypłacania wynagrodzenia i opłacalności gospodarczej zatrudnienia pracownika,
  • czy po zaprzestaniu pracy przez pracownika na jego miejsce została zatrudniona nowa osoba (co może świadczyć o rzeczywistej potrzebie zatrudnienia).

Jednocześnie jest ustalana możliwość wykonywania umowy przez pracownika, tj.:

  • zdolność pracownika do świadczenia pracy danego rodzaju,
  • kwalifikacje pracownika do zajmowania określonego stanowiska w kontekście jego wykształcenia, przygotowania zawodowego oraz dotychczasowego przebiegu zatrudnienia.

Czy zatrudniać cudzoziemców >>

Ustalenie potrzeby gospodarczej zatrudnienia pracownika polega również na ocenie wysokości jego wynagrodzenia określonego w umowie w odniesieniu do zajmowanego stanowiska i przeciętnych wynagrodzeń na takim stanowisku. Bardzo istotną kwestią jest również to, w jaki sposób praca w rzeczywistości była świadczona i czy nie miała ona charakteru fikcyjnych, niepotrzebnych czynności.

Przy stawianiu zarzutu obejścia prawa istotne jest również ustalenie, w jaki sposób doszło do zatrudnienia pracownika. Przeciwko możliwości postawienia takiego zarzutu świadczą:

  • brak wcześniejszej znajomości między pracownikiem a pracodawcą,
  • zgłoszenie się pracownika do pracy po ogłoszeniu prasowym czy internetowym,
  • skierowanie osoby do pracy przez urząd pracy lub agencję pośrednictwa pracy.

Jeśli istnieją inne okoliczności, które wskazują na próbę obejścia przepisów, wcześniejsza znajomość między pracodawcą a pracownikiem oraz istniejące między nimi więzy rodzinne lub powinowactwo to dodatkowe argumenty świadczące o nieważności umowy. Znajomość lub więzy rodzinne są jednak okolicznościami, które nie mogą samodzielnie przesądzać o obejściu prawa, ani tym bardziej o pozorności umowy.

PRZYKŁAD

Właściciel firmy transportowej zawarł ze swoim bratankiem umowę o pracę, w której jako zakres obowiązków wskazano załadunek towarów. Wynagrodzenie określono na poziomie wyższym niż pozostałych pracowników zatrudnionych na tym samym stanowisku. Przez pierwsze dwa miesiące pracownik przychodził do pracy, ale powierzano mu drobniejsze prace porządkowe, do których pracodawca nigdy nie zatrudniał żadnego stałego pracownika. Po tym czasie pracownik stał się niezdolny do pracy. ZUS ustalił, że niezdolność do pracy bratanka właściciela firmy wynikała z istniejącego od wielu miesięcy schorzenia kręgosłupa, które uniemożliwiało mu dźwiganie jakichkolwiek ciężarów. Może to świadczyć o zawarciu umowy w celu obejścia prawa.

Sama chęć uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego jako motywacja do podjęcia zatrudnienia nie świadczy o zamiarze obejścia prawa, jeśli stosunek pracy był rzeczywiście realizowany (wyrok Sądu Najwyższego z 28 kwietnia 2005 r., I UK 236/04, OSNP 2006 nr 1-2, poz. 28).

PRZYKŁAD

Pracownica w 2. miesiącu ciąży postanowiła zatrudnić się, aby otrzymać zasiłek macierzyński. Pracodawca wiedział o jej ciąży, ale potrzebował pracownicy na 8 miesięcy i na taki czas ją zatrudnił za wynagrodzeniem w wysokości porównywalnej z wynagrodzeniami innych pracowników na tym samym stanowisku. Pracownica wykonywała swoje obowiązki do porodu. W tym przypadku nie można postawić stronom zarzutu obejścia prawa.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się jednak, że mimo braku podstaw do uznania czynności prawnej za nieważną ze względu na zamiar obejścia ustawy, cała ta czynność może być oceniana w płaszczyźnie zgodności jej celu z zasadami współżycia społecznego (por. wyrok Sądu Najwyższego z 14 marca 2006 r., I UK 168/05, OSNP 2007/5-6/79). Ocenie sądu może bowiem podlegać to, czy w konkretnych okolicznościach nie doszło do naruszenia zasady równego traktowania wszystkich ubezpieczonych, zasady solidaryzmu ubezpieczeń społecznych, zasady ochrony interesów i niepokrzywdzenia innych ubezpieczonych, zasady nieuprawnionego nieuszczuplania środków funduszu ubezpieczeń społecznych oraz wszelkie elementarne zasady uczciwego obrotu prawnego. Sąd Najwyższy uznaje np. za niezgodne z zasadami współżycia społecznego zawarcie formalnej umowy o pracę nakładczą, które nie miało na celu rzeczywistej realizacji wynikających z niej zobowiązań, ale było nakierowane wyłącznie na skorzystanie z możliwości wyboru tytułu ubezpieczenia społecznego, związanego z opłacaniem zaniżonych składek (por. wyrok Sądu Najwyższego z 9 stycznia 2008 r., III UK 74/07).

Naruszenia zasad współżycia upatruje się w orzecznictwie głównie w omijaniu obowiązku opłacania składek w należnej wysokości lub zamiaru uzyskania zawyżonych świadczeń. Przykładem takiego postępowania jest osoba, która po długim okresie prowadzenia działalności w ramach samozatrudnienia w korporacji, zatrudnia się na podstawie umowy o pracę w tej korporacji. Ma do tego prawo, bo jej czynności mogą być wykonywane na podstawie umowy o pracę lub samozatrudnienia. W takim przypadku trudno będzie więc udowodnić obejście prawa. Jeśli jednak dotyczy to np. kobiety w ciąży, która dzięki temu może uzyskać kilkakrotnie wyższy zasiłek chorobowy/macierzyński, to można uznać, że umowa była niezgodna z zasadami współżycia społecznego. Jednak dość ciężko jest odróżnić tę sytuację od próby obejścia prawa. Najczęściej zasady te znajdują zastosowanie przy zawyżaniu wynagrodzeń, np. nagród, w celu podwyższenia wysokości zasiłku (co omawiamy szczegółowo niżej).

Narzędzia kadrowego

POLECANE

PRAWO PRACY DLA RODZICÓW

reklama

Ostatnio na forum

Fundusze unijne

WYDARZENIA

Eksperci portalu infor.pl

IESE Business School

Informacje o IESE

Zostań ekspertem portalu Infor.pl »