W wyroku z 26 maja 2010 r. (P 29/08, DzU nr 105, poz. 668) Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności z Konstytucją RP art. 24 ust. 7 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (zwanej dalej ustawą systemową), dotyczącego zwrotu nienależnie opłaconych przez płatnika składek. W następstwie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego art. 24 ust. 7 ustawy systemowej utracił moc 15 czerwca 2010 r. i od tego czasu powstała luka prawna – brak regulacji prawnej, która wyznaczałaby termin, po którego upływie nie jest już możliwe dochodzenie od ZUS zwrotu nienależnie opłaconych składek. W celu jej uzupełnienia 28 kwietnia 2011 r. Sejm uchwalił ustawę o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw, zwaną dalej ustawą nowelizującą.

Sporny artykuł ustawy

Sporny art. 24 ust. 7 ustawy systemowej, w brzmieniu obowiązującym do 8 maja 2008 r., wyznaczał płatnikom 5-letni okres dochodzenia należności z tytułu nienależnie odprowadzonych składek, podczas gdy ZUS na dochodzenie swoich należności miał 10 lat. Od 8 maja, na mocy nowelizacji ustawy, wydłużono ten okres do 10 lat, zrównując go z okresem przedawnienia przysługującym ZUS przy dochodzeniu należności z tytułu składek na rzecz Zakładu. Jednak również po nowelizacji ustawa przewidywała możliwość zawieszenia biegu przedawnienia należności na rzecz Zakładu m.in. w sytuacjach, gdy wydanie decyzji jest uzależnione od rozstrzygnięć innego organu lub sądu. Płatnik wnoszący o zwrot nadpłat nie ma natomiast prawa do zawieszenia lub przerwania biegu terminu ich dochodzenia. Dlatego w sprawie rozpatrywanej przez TK długotrwały proces o ustalenie prawa do renty przyniósł ubezpieczonemu – mimo wygranej sprawy sądowej – negatywny skutek, pozbawiając go możliwości domagania się zwrotu nadpłaconych składek.

Przyczyną niekonstytucyjności tak skonstruowanych przepisów – w ocenie Trybunału Konstytucyjnego – było nieuzasadnione zróżnicowanie sytuacji prawnej ZUS w przypadku dochodzenia należności od płatników (ubezpieczonych) oraz sytuacji prawnej płatników (ubezpieczonych) w przypadku dochodzenia zwrotu od ZUS nienależnie opłaconych składek na ubezpieczenie społeczne. Ustawa nowelizująca zrównoważyła poziom ochrony praw majątkowych płatników składek i ZUS.

Zmiany po nowelizacji

Przed 15 czerwca 2010 r. płatnik składek nie mógł dochodzić od ZUS zwrotu nienależnie opłaconych składek, jeżeli od daty ich opłacenia upłynęło 10 lat (podobnie jak ZUS), ale po upływie tego terminu mógł zaliczyć nadpłatę na poczet swoich zobowiązań składkowych. Ustawa nowelizująca przewiduje, że nienależnie opłacone składki ulegają przedawnieniu, a więc ma do nich zastosowanie ta sama instytucja prawna co w przypadku należności z tytułu składek. Termin przedawnienia nienależnie opłaconych składek wynosi 10 lat, a zdarzeniem, którego wystąpienie inicjuje jego bieg, jest otrzymanie zawiadomienia ZUS o kwocie nienależnie opłaconych składek, a w przypadku braku zawiadomienia – dzień opłacenia składek. Zgodnie z ustawą nowelizującą ZUS zawiadamia płatnika składek o kwocie nienależnie opłaconych składek, które mogą być zwrócone, chyba że nie przekraczają wysokości kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym.

Na mocy ustawy nowelizującej uchylono art. 94 ust. 2 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (DzU z 2008 r. nr 164, poz. 1027 ze zm.). Oznacza to, że nienależnie opłacone składki na ubezpieczenie zdrowotne – podobnie jak nienależnie opłacone składki na ubezpieczenia społeczne – są objęte 10-letnim terminem przedawnienia. Dotychczas zwrotu nienależnie opłaconych składek na ubezpieczenie zdrowotne nie można było dochodzić, jeżeli od dnia ich opłacenia upłynęło 5 lat.